روش درمان هذیان و توهم چگونه است؟

خلاصه کوتاه:
هذیان (باور‌های غلط و محکم) و توهم (ادراکات حسی بدون محرک واقعی) می‌تواند ناشی از بیماری‌های روان‌پزشکی (مثلاً اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی با علائم روانی، اختلال هذیانی)، بیماری‌های پزشکی (عفونت، اختلال متابولیک، عدم تعادل هورمونی، انسفالیت خودایمن، تومور مغزی)، کم‌خوابی یا دارو‌های خاص یا مسمومیت باشد.
درمان مؤثر معمولاً با ارزیابی پزشکی کامل، درمان علت زمینه‌ای و در صورت نیاز دارو‌های ضدروان‌پریشی و حمایت روان‌درمانی انجام می‌شود.
چه چیز‌هایی ممکن است باعث این حالت شود؟
- اختلالات روانی اصلی: اسکیزوفرنی، اختلال هذیانی، اختلال دو قطبی یا افسرده‌گی با و یژگی‌های روانی.
- شرایط طبّی: عفونت‌ها (مثلاً مننژیت)، اختلالات متابولیک یا الکترولیتی، کم‌کاری یا پرکاری تیروئید، نارسایی کبد یا کلیه، کمبود ویتامین B12، صرع و ضایعات ساختاری مغز.
- نورولوژیک/ایمونولوژیک: انسفالیت خودایمن (مثل آنتی-NMDA) ممکن است با هذیان، توهم و رفتار غیرطبیعی بروز کند.
- عوامل محیطی و رفتاری: بی‌خوابی شدید، استرس روانی، محرومیت حسی.
- دارو‌ها و مواد: بسیاری از دارو‌ها یا قطع ناگهانی برخی دارو‌ها/الکل یا مواد می‌تواند توهم ایجاد کند (هرچند شما گفتید فرد مواد مصرف نمی‌کند).
علائم گزارش‌شده شما (بی‌قراری، بدخوابی، بدبینی، نخوردن غذا از دست کسی، نفرت از رنگ قرمز) می‌تواند بخشی از یک هذیان پارانوئید (مثلاً باور به اینکه کسی می‌خواهد به او آسیب بزند یا غذایی آلوده است) یا تغییر ادراکی/حسی باشد.
نفور از یک رنگ خاص ممکن است بخشی از محتوای هذیان یا یک حساسیت ادراکی نادر باشد.
مراحل پیشنهادی ارزیابی و درمان (ترتیبی و کاربردی):
1 ایمن‌سازی و ارزیابی فوری: اگر فرد پرخاشگر، خودآسیب‌رسان یا تهدید به آسیب رساندن به دیگران است، فوراً اورژانس را خبر کنید.
اگر نمی‌خورد یا نمی‌نوشد و وضعیت سلامت عمومی خراب است، مراجعه اورژانسی لازم است.
2 مراجعه به پزشک/روانپزشک برای ارزیابی کامل: شرح حال کامل، معاینه جسمی و روانپزشکی و آزمایشات پایه: CBC، قند خون، الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه و کبد، TSH، ویتامین B12، سطح الکل/مواد در ادرار و در صورت لزوم تصویربرداری مغز (CT/MRI) و EEG.
3 درمان علت زمینه‌ای: اگر بیماری پزشکی قابل‌درمان (مثلاً عفونت یا اختلال متابولیک) تشخیص داده شود، درمان آن معمولاً علائم روانی را بهتر می‌کند.
4 درمان دارویی روان‌پزشکی:
- ضدروان‌پریشی‌ها (آنتی‌پسیک‌ها) معمول‌ترین داروی مؤثر برای هذیان و توهم هستند (مثلاً ریسپریدون، اولانزاپین، کِوِتیاپِین؛ برای وضعیت‌های خیلی حاد و بی‌قراری ممکن است هالوبندو ی یا داروی مناسب دیگری به کار رود).
- در بی‌قراری شدید یا بی‌خوابی حاد، از بنزودیازپین‌ها (مثلاً لورازپام) به‌صورت کوتاه‌مدت و تحت نظر پزشک استفاده می‌شود.
- اگر اختلال خلقی همراه باشد، تثبیت‌کننده‌های خلق یا ضدافسردگی ممکن است لازم شود.
- همه دارو‌ها عوارض دارند؛ شروع و دوز باید توسط پزشک تجویز و پیگیری شود.
5 درمان‌های غیردارویی و حمایتی: مشاوره خانواده، روان‌درمانی متمرکز بر واقعیت و CBT برای روان‌پریشی، آموزش و حمایت خانواده، برنامه‌های بازتوانی اجتماعی و شغلی.
6 پذیرش در بیمارستان روانی یا بخش بستری: در موارد حاد (خطر برای خود/دیگران، عدم توانایی مراقبت از خود، قطع غذا/مایعات، پاسخ ندادن به درمان سرپایی) بستری لازم است.
قوانین بستری اجباری بر حسب کشور متفاوت است.
اگر فرد همکاری نمی‌کند، چه کنید؟
- از روش‌های ملایم و غیرمقابله‌ای استفاده کنید: با لحنی آرام، بدون سرزنش یا تلاش برای «اثبات اشتباه بودن» محتوای هذیان؛ به جای رد باور، بر احساسات او همدلی کنید («می‌بینم این مسئله تو را خیلی نگران کرده»).
- از فردی که او به او اعتماد دارد برای قانع کردن استفاده کنید.
پیشنهاد ملاقات کوتاه با پزشک خانوادگی یا تماس تلفنی با روانپزشک یا مشاور را بدهید.
- در بسیاری از شهر‌ها خدمات مشاوره تلفنی، تیم‌های بحران سیار یا روان‌پزشکی در منزل وجود دارد؛ جستجوی سرویس‌های محلی می‌تواند راه‌حل باشد.
- اگر وضعیت حاد است (خطر فوری)، با اورژانس تماس بگیرید تا مداخله انجام شود.
چه زمانی فوراً به اورژانس مراجعه کنید؟
- تهدید یا اقدام به خودکشی یا آسیب‌رساندن به دیگران
- قطع غذا و مایعات و کاهش سریع وضعیت عمومی
- تب بالا، تشنج، گیجی ناگهانی یا کاهش هوشیاری
- رفتار بسیار پرخاشگرانه یا خارج از کنترل
نکات عملی در منزل تا مراجعه:
- محیط آرام، کم‌نور و کم‌تحریک فراهم کنید.
- از مواجهه مستقیم و بحث بر سر محتوای هذیان خودداری کنید؛ به جای آن نگرانی و حمایت را نشان دهید.
- غذا‌های ساده، بسته‌بندی‌شده و ترجیحاً مورد اعتماد او ارائه کنید تا از ترس «آلوده‌بودن» کاسته شود.
- مراقب دارو‌های خانگی یا اشیای خطرناک باشید و نزدیکی را حفظ کنید تا در صورت و خامت سریع اقدام کنید.
چه انتظاراتی از درمان وجود دارد؟
- در مواردی که علت پزشکی یا قابل‌درمان وجود دارد، علائم ممکن است با رفع علت بهبود یابند.
- در اختلالات روان‌پریشی مزمن درمان معمولاً طولانی‌مدت است، دارو و روان‌درمانی می‌تواند میزان هذیان و توهم را کاهش دهد و کارکرد اجتماعی را بهبود بخشد.
هشدار: این پاسخ اطلاعات کلی است و جایگزین ارزیابی حضوری و معاینه پزشک نیست.
اگر وضعیت فوری یا تهدیدآمیز وجود دارد فوراً با اورژانس یا خدمات روان‌پزشکی محل تماس بگیرید.
برای راهنمایی دقیق‌تر، شرح حال کامل و معاینات لازم است.
در صورت تمایل، بگویید: آیا این فرد سابقه بیماری روانی داشته؟ آیا علائم جدید است یا تکرارشونده؟ آیا علائم همراه با تب، سردرد شدید یا تشنج بوده؟ با اطلاعات بیشتر می‌توان راهنمایی دقیق‌تری داد.