ایا مصرف مداوم شیرافزا ،برای سلامتی مادر مضر است؟

خلاصه سریع
- مصرف کوتاه‌مدت بعضی دارو‌ها یا گیاهان «شیرافزا» می‌تواند موثر و نسبتاً ایمن باشد، اما انتخاب نوع و مدت مصرف و نیاز به بررسی عوامل زمینه‌ای (مثل نوزاد، مکیدن صحیح، مشکلات هورمونی یا دارویی) اهمیت دارد.
قبل از شروع هر دارویی حتماً با پزشک یا مشاور شیردهی مشورت کنید.
اگر نوزاد شما وزن نگرفته، اولین اقدام بررسی فوری توسط پزشک اطفال و مشاور شیردهی است.
۱ چرا شیر کم می‌شود؟ (مواردی که باید بررسی شوند)
- مشکل در گیراندازی درست (لَچ) یا تکنیک مکیدن نوزاد
- فواصل کم یا طولانی بین شیر دادن (تعداد پستانک‌گیری کمتر از 8–12 دفعه در 24 ساعت)
- مشکلات نوزاد مثل زبان کوتاه (tongue-tie)، ضعف مکیدن، بیماری یا عفونت
- سابقه جراحی پستان یا هیپوسپلازی پستان
- مشکلات هورمونی در مادر (کم‌کاری تیروئید، اختلالات هیپوفیز / پرولاکتین غیرطبیعی)
- کمبود وزن نوزاد نیاز به بررسی جدی (ممکن است نیاز به تغذیه تکمیلی)؛ فوریتی در تماس با پزشک اطفال دارد
۲ روش‌های غیر دارویی (اولویت دار و اغلب مؤثر)
- مشاوره با مشاور شیردهی برای اصلاح گرفتن صحیح پستان
- افزایش تناوب شیردهی: حداقل 8–12 بار در 24 ساعت؛ اگر لازم است از پمپ بعد از شیر دادن استفاده کنید
- تکنیک «پاور پمپینگ» (مثلاً 10 دقیقه پمپاژ، 10 دقیقه استراحت، 10 دقیقه پمپ، تکرار 1–2 بار) برای تحریک تولید شیر
- ماساژ پستان، فشرده‌سازی هنگام شیر دادن، تماس پوست با پوست مادر و نوزاد
- تغذیه و استراحت مادر، هیدراتاسیون کافی و کنترل استرس
- ارزیابی و درمان علل نوزادی مانند tongue-tie و عفونت یا مشکلات تغذیه
۳ انواع شیرافزا و نکات ایمنی
الف) دارو‌های با نسخه (نمونه‌ها و هشدار‌ها)
- دومپریدون (Domperidone): گاهی به‌صورت 10 mg سه بار در روز برای افزایش پرولاکتین و شیر تجویز می‌شود.
اما در برخی مطالعات با افزایش خطر آریتمی قلبی و طولانی‌شدن QT ارتباط داده شده، مخصوصاً در دوز‌های بالاتر یا در افرادی که دارو‌های تداخل‌کننده مصرف می‌کنند یا بیماری قلبی دارند.
قبل از شروع باید سابقه قلبی و دارو‌های همزمان بررسی و در موارد پرخطر ECG در نظر گرفته شود.
استفاده باید کوتاه‌مدت و تحت نظر پزشک باشد.
- متوکلپراید (Metoclopramide): نیز می‌تواند پرولاکتین را افزایش دهد اما مصرف طولانی‌مدت ممکن است باعث افسردگی، علائم خارج‌هرمی یا دیسکینزی دیررس شود.
معمولاً در دوره‌های کوتاه‌مدت و تحت نظر استفاده می‌شود.
نکته: در برخی کشور‌ها به‌خاطر عوارض قلبی دومپریدون محدودیت‌هایی دارد؛ بنابراین تصمیم باید پزشک‌محور باشد.
ب) عصاره‌ها و گیاهان (محبوب ولی با احتیاط)
- شنبلیله (Fenugreek): یکی از شناخته‌شده‌ترین گیاهان شیرافزا.
بسیاری از مادران افزایش شیر گزارش کرده‌اند.
عوارض جانبی ممکن است شامل بوی شیره شبیه افرا، تعریق، ناراحتی گوارشی و در موارد نادر پایین آوردن قند خون یا واکنش حساسیتی (در افراد حساس به حبوبات) باشد. اگر شما دیابت دارید، فشارخون دارو مصرف می‌کنید یا نوزادتان نسبت به گیاهان حساسیت دارد، با پزشک مشورت کنید.
- مِورینگا، شیرین‌بیان، رازیانه و سایر گیاهان: بعضی شواهد محدود از افزایش شیر دارند اما اطلاعات کافی در مورد دوز ایمن و تداخلات نداریم.
رازیانه دارای خواص شبه‌استروژنی است و در برخی شرایط باید با احتیاط مصرف شود.
نکته کلی درباره گیاهان: «طبیعی» الزاماً به‌معنی «ایمن برای همه» نیست؛ تداخل با دارو‌ها، حساسیت و تأثیر بر نوزاد ممکن است وجود داشته باشد.
۴ آیا مصرف مداوم شیرافزا مضر است؟
- مصرف مداوم دارو‌های تجویزی (دومپریدون، متوکلپراید) برای مدت طولانی بدون نظارت می‌تواند خطرات جدی (قلبی، عصبی، روانی) داشته باشد؛ بنابراین معمولاً توصیه به استفاده کوتاه‌مدت و بررسی مجدد بعد از 1–2 هفته است.
اگر نیاز به ادامه باشد، باید توسط پزشک معاینه و بررسی ریسک‌ها انجام شود.
- مصرف مزمن گیاهان شیرافزا تا زمانی که تحت نظر و با توقف در صورت عوارض باشد، ممکن است برای برخی مادران بی‌خطر به‌نظر برسد اما از نظر شواهد علمی طولانی‌مدت مطمئن نیستیم.
بهتر است دوز و مدت را با متخصص در میان بگذارید.
۵ اقداماتی که الآن انجام دهید (اولویت‌بندی)
1 فوراً نوزاد را توسط پزشک اطفال وزن‌کشی و معاینه کنید تا از وزن‌گیری نامناسب یا کم‌آبی مطمئن شوید.
2 هم‌زمان مراجعه یا تماس با مشاور شیردهی برای بررسی لَچ و تکنیک شیر‌دهی.
3 اگر پس از اصلاح شیردهی و افزایش دفعات تغذیه، شیر بالا نرفت، پزشک ممکن است پیشنهاد دارو بدهد؛ هر دارویی را فقط با مشورت پزشک و ارزیابی ریسک‌ها شروع کنید.
4 اگر تصمیم به مصرف دومپریدون گرفته شد: سابقه قلبی و دارو‌های همزمان بررسی و در صورت لزوم ECG قبل از شروع؛ کمترین دوز موثر و مدت کوتاه استفاده شود.
5 ثبت و بررسی هر تغییری در نوزاد (بی‌قراری، تغییر در الگوی خواب، اسهال، بثورات) پس ازشروع دارو/گیاه.
۶ مواردی که باید حتماً به پزشک یا اورژانس اطلاع دهید
- اگر نوزاد علائم کم‌آبی (کم ادراری، لب خشک، خواب‌آلودگی شدید) یا کاهش وزن قابل توجه دارد
- در مادر: تپش قلب شدید، سرگیجه، غش، علائم عصبی غیرعادی، افسردگی شدید یا حرکات غیرارادی نامعمول پس از مصرف دارو
جمع‌بندی
مصرف «شیرافزا» همیشه لازم یا بی‌خطر نیست.
ابتدا مشکلات شیردهی و وضعیت نوزاد را بررسی کنید.
اگر پس از اصلاح تکنیک و افزایش دفعات تغذیه باز هم شیر کافی نشد، می‌توان تحت نظر پزشک و مشاور شیردهی و با در نظر گرفتن ریسک‌ها از دارو‌ها یا مکمل‌ها استفاده کرد.
از مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت دارو‌ها یا گیاهان بدون مشورت خودداری کنید و در صورت نگرانی سریعاً با پزشک اطفال و مشاور شیردهی تماس بگیرید.