علت درد فک چیست آیا ربطی به استرس واصطراب دارد؟

سلام؛
شرح حال شما (۹ ماه درد، جراحی دندان عقل، ادامه درد شش ماه بعد از جراحی و درد متناوب در هر دو سمت) نشان می‌دهد که علت می‌تواند ساده یا ترکیبی از چند علت باشد.
در ادامه توضیح دقیق، علل احتمالی، ارتباط با استرس و راهنمای مراحل بعدی آورده شده است.
۱ علل شایع درد فک
- مشکلات دندانی پس‌از جراحی: عفونت ماندگار، استخوان آلوده (اُستئومیلیت) یا التهاب محل جراحی می‌تواند درد طولانی ایجاد کند. «در بسیاری موارد مشکل ظرف هفته‌ها تا چند ماه بهتر می‌شود اما گاهی نیاز به درمان بیشتر است.»
- آسیب عصبی پس از کشیدن دندان عقل: آسیب به عصب آلوئولار تحتانی یا عصب زبانی می‌تواند باعث درد مزمن یا درد و احساس غیرطبیعی (سوزش، تیر کشیدن، بی‌حسی) شود.
- اختلالات مفصل فکی‌ـ‌گیجگاهی (TMD): شامل اختلال در مفصل، جابجایی دیسک، التهاب مفصل یا درد عضلانی مرتبط با کار بیش از حد عضلات جویدن.
این حالات می‌توانند مزمن و متناوب باشند.
- میوفاشیال (ماهیچه‌ای) و دندان‌قروچه (برَکسیم): فشردن یا ساییدن دندان‌ها مخصوصاً در خواب باعث فشار روی عضلات و مفصل شده و درد مبهم یا تیرکشنده ایجاد می‌کند.
استرس و اضطراب نقش مهمی در ایجاد یا تشدید آن دارند.
- درد ارجاعی: مشکلات گوش، سینوس‌ها، گردن یا عصب سه‌قلو (تریکمینال) گاهی درد فک ایجاد می‌کنند.
- علل کمتر شایع: نورالژی تریکمینال، درد نوروپاتیک مزمن، بیماری‌های سیستمیک یا التهاب‌های روماتولوژیک (در سنین بالا) که نیاز به بررسی دارند.
۲ رابطه درد فک با استرس و اضطراب
- استرس می‌تواند با چند مکانیسم درد فک را تشدید کند: افزایش تنش عضلات جویدن، افزایش احتمال دندان‌قروچه شبانه، تغییر الگو‌های پاسخ به درد (حساسیت مرکزی) و بدتر شدن خواب که نهایتاً درد را افزایش می‌دهد.
- بنابراین حتی اگر علت اولیه یک مشکل جراحی یا عصبی باشد، استرس و اضطراب می‌توانند درد را پایدار یا شدیدتر کنند.
۳ برای شما چه چیز‌هایی احتمال بیشتری دارد؟
با توجه به اینکه درد پس از کشیدن دندان عقل ادامه یافته، احتمالات مهم عبارتند از:
- عفونت یا التهاب موضعی مزمن
- آسیب یا تحریک عصبی پس از جراحی (درد نوروپاتیک)
- تحریک یا ایجاد اختلال مفصل/عضله ثانویه به تغییر الگوی جویدن یا دندان‌قروچه
گاهی ترکیبی از این‌ها رخ می‌دهد.
۴ چه کار‌های تشخیصی باید انجام شود؟
- معاینه کلینیکی دقیق توسط دندان‌پزشک یا جراح فک‌و‌صورت: نگاه به محل جراحی، لمس مفصل و عضلات، بررسی بایت و وجود علائم عفونت.
- OPG (رادیوگرافی پانورامیک) یا در صورت نیاز CBCT برای بررسی استخوان و بقایای ریشه/عفونت.
- اگر شک به اختلال مفصل باشد: معاینه تخصصی TMJ و در موارد خاص MRI مفصل برای بررسی جابجایی دیسک یا التهاب.
- اگر علائم عصبی (بی‌حسی، سوزش، تیرکشیدن شدید) باشد: ارزیابی برای درد نوروپاتیک و گاهی ارجاع به نورولوژی یا کلینیک درد.
۵ درمان‌های پیشنهادی (گام‌به‌گام)
- اقدامات اولیه و مراقبت‌های خانگی:
- غذا‌های نرم، اجتناب از باز کردن دهان بیش‌ازحد و جویدن خوراکی‌های سفت.
- کمپرس گرم روی عضلات فک برای کاهش اسپاسم (در صورت التهاب حاد می‌توان از کمپرس سرد ابتدا استفاده کرد).
- تمرینات نرم باز و بسته کردن فک به توصیه فیزیوتراپیست دهان و فک.
- کاهش استرس: روش‌های آرام‌سازی، تنفس، بیوفیدبک یا مشاوره روان‌درمانی در صورت اضطراب مزمن.
- محافظ دهان شبانه (نایت گارد): اگر دندان‌قروچه یا فشردن دندان‌ها مطرح باشد، استفاده از محافظ سفارشی می‌تواند عضلات را ریلکس کند و از تشدید آسیب جلوگیری نماید.
- دارو‌ها (تحت نظر پزشک): NSAID‌ها برای درد التهابی؛ در درد‌های میوفاشیال یا نوروپاتیک ممکن است دارو‌های خواب‌آور/مسکن عصبی مانند پایین‌دوز آمی‌تریپتیلین یا گاباپنتین/پروگابالین موثر باشند.
شل‌کننده‌های عضلانی برای دوره کوتاه می‌توانند کمک کنند.
- درمان‌های موضعی/تخصصی: تزریق لیدوکائین یا استروئید در موارد خاص، تزریق بوتاکس برای درد میوفاشیال مقاوم (باید توسط متخصص انجام شود).
- در صورت عفونت یا بقایای دندانی: درمان آنتی‌بیوتیکی و اقدامات جراحی/برداشت ضایعه طبق نظر متخصص.
۶ چه زمانی باید فوراً مراجعه کنید؟
- تب، تورم شدید صورت یا دهان، مشکل در بلع یا تنفس یا افزایش ناگهانی درد: نیاز به ارزیابی فوری (ممکن است عفونت گسترده باشد).
- بروز بی‌حسی مداوم یا تشدید علائم عصبی بعد از جراحی: مراجعه سریع به جراح یا کلینیک تخصصی.
۷ برنامه پیشنهادی برای شما (عملی و مرحله‌ای)
- در اسرع وقت یک ویزیت کامل با دندان‌پزشک/جراح فک‌و‌صورت و توضیح کامل سابقه جراحی و ادامه درد بگیرید.
- درخواست رادیوگرافی پانورامیک و در صورت نیاز CBCT یا MRI TMJ.
- چک برای علائم عفونت یا بی‌حسی/دیس‌حسی. اگر عصب آسیب دیده تشخیص داده شد، ارجاع به نورولوژی یا کلینیک درد برای برنامه درمانی پیشنهاد می‌شود.
- هم‌زمان شروع اقدامات محافظتی: نایت‌گارد در صورت دندان‌قروچه، تمرینات فیزیوتراپی، کنترل استرس (مشاوره/تمرینات آرام‌سازی).
۸ نتیجه‌گیری
دردی که ۹ ماه ادامه دارد نیاز به بررسی دقیق دارد—ممکن است علت دندانی پس از جراحی، آسیب عصبی یا اختلال مفصل/ماهیچه‌ای باشد و استرس می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی آن را تشدید کند.
بهترین کار مراجعه به متخصص برای معاینه بالینی و تصویربرداری است تا طرح درمانی مناسب (نگهدارنده تا مداخله‌ای) تعیین شود.
اگر دوست داشته باشید، می‌توانم به صورت کوتاه یک چک‌لیست از علائم خطر، سؤالات مهم برای دکتر و نمونه‌ای از تمرینات آرام‌سازی و تمرینات فک که در خانه می‌توانید انجام دهید برایتان بنویسم.