آیا خوردن ماهی باعث آسیب سیستم عصبی می شود؟

خلاصه کوتاه:
- خوردن ماهی به‌طور کلی برای اکثر بزرگسالان مفید است و منابع امگا‑۳ (DHA، EPA) از نظر سلامت قلب و مغز سودمندند.
- خطر اصلی مربوط به مصرف ماهی، آلودگی با متیل‌جیوه و برخی آلاینده‌های محیطی (مثل PCB‌ها، دیوکسین‌ها) است. این آلاینده‌ها در غلظت‌های بالا می‌توانند برای سیستم عصبی، خصوصاً مغز در حال رشد جنین و کودکان خردسال، مضر باشند.
- برای بیشتر افراد رعایت توصیه‌های ساده (انتخاب ماهی‌های کم‌جیوه، تنوع در گونه‌ها، محدود کردن انواع پرجیوه) کافی است تا منافع بر خطرات غالب شود.
شرح مفصل:
1 چرا برخی منابع هشدار می‌دهند؟
- متیل‌جیوه (methylmercury) گونه‌ای از جیوه است که در آب‌سنگ‌ها تجمع می‌یابد و وارد زنجیره غذایی دریایی می‌شود.
ماهی‌های بزرگِ درنده (مانند کوسه، شمشیرماهی، مارلین و بعضی انواع شاه‌ماهی) جیوه بیشتری دارند چون در طول عمرشان تجمع پیدا می‌کند.
- در سطوح بالای اکسپوز، متیل‌جیوه یک نوروتوکسین است: می‌تواند به عملکرد حسی و حرکتی آسیب بزند، و در جنین و نوزادان باعث اختلال در رشد مغز، کاهش بهره هوشی و اختلالات عصبی شود (نمونه تاریخی: سندرم میناماتا در ژاپن مربوط به آلودگی شدید جیوه).
2 آیا ماهی باعث بیماری‌هایی مانند آلزایمر، ام‌اس، پارکینسون، افسردگی، خودکشی یا سکته می‌شود؟
- مطالعات علمی: یافته‌ها اغلب مختلط‌اند.
بسیاری از مطالعات مشاهده‌ای نشان داده‌اند که مصرف متوسط ماهی (بخصوص ماهی‌های چرب حاوی امگا‑۳ مثل سالمون، ساردین و شاه‌ماهی کوچک) با کاهش خطر افسردگی، بهبود عملکرد شناختی یا کاهش خطر زوال عقل مرتبط است.
مکانیسم احتمالی شامل اثرات ضدالتهابی و ساختاری امگا‑۳ بر مغز است.
- در مقابل، بعضی مطالعات روی سطوح بالای جیوه (معمولاً با اندازه‌گیری جیوه در خون یا مو) ارتباطی با افزایش ریسک برخی اختلالات عصبی یا زوال شناختی نشان داده‌اند، اما این مطالعات اغلب محدودیت‌ها و متغیر‌های مخدوش‌کننده دارند و نتایج همگن نیستند.
- به طور کلی شواهد قوی و مداومی که نشان دهد مصرف معمول ماهی در حد توصیه‌شده باعث بیماری‌هایی مانند ام‌اس یا پارکینسون می‌شود وجود ندارد.
در واقع، بسیاری از شواهد نشان می‌دهد که خوردن ماهی به‌صورت متعادل ممکن است از برخی مشکلات شناختی و افسردگی محافظت کند.
3 چه گروه‌هایی باید محتاط‌تر باشند؟
- زنان باردار و بانوانی که ممکن است باردار شوند، زنان شیرده و کودکان خردسال: به دلیل حساسیت مغز در حال رشد نسبت به متیل‌جیوه، باید از ماهی‌های پرجیوه اجتناب کنند و به ماهی‌های کم‌جیوه روی بیاورند.
- افرادی که از منابع محلی ماهی می‌گیرند (دریاچه‌ها، رودخانه‌ها) بهتر است به توصیه‌های محلی (fish advisories) توجه کنند؛ در برخی مناطق آلودگی محیطی می‌تواند مشکل‌ساز باشد.
4 توصیه‌های عملی (عملی و علمی):
- برای بزرگسالان سالم: 2–3 و عده ماهی در هفته (در مجموع حدود 225–350 گرم) از انواع کم‌جیوه توصیه می‌شود؛ این میزان منافع قلبی و مغزی را تأمین می‌کند.
- برای زنان باردار/شیرده و کودکان خردسال: مصرف 2–3 و عده در هفته از ماهی‌های کم‌جیوه را می‌توان ادامه داد؛ اما ماهی‌های پرجیوه را باید حذف یا بسیار محدود کرد.
برای ماهی تن: «کنسرو تن سبک» معمولاً جیوه کمتری دارد نسبت به تن آلباکور (white/albacore) — برای آلباکور توصیه می‌شود بیش از حدود 170 گرم (6 اونس) در هفته مصرف نشود.
- از ماهی‌های پرجیوه پرهیز کنید یا آن‌ها را بسیار محدود کنید: کوسه (shark)، شمشیرماهی (swordfish)، مارلین و king mackerel (شاه‌ماهی). در بعضی فهرست‌ها tilefish هم ذکر می‌شود.
- انتخاب‌های امن و مفید: سالمون، ساردین، ماهی آزاد کوچک، قزل‌آلا، هادوک، کاد، آنچوی — این‌ها معمولاً امگا‑۳ بالا و جیوه پایین دارند.
- تنوع گونه‌ها را رعایت کنید تا خطر تجمع هر آلاینده‌ای از یک منبع کاسته شود.
- پختن غذا جیوه را از بین نمی‌برد؛ جیوه در بافت ماهی نفوذی است.
5 چرا نتایج مطالعات گاهی متضاد است؟
- تفاوت در گونه‌های ماهی بررسی‌شده، دوز مصرف، روش اندازه‌گیری قرارگیری در معرض (خوردن گزارش‌شده در پرسش‌نامه در برابر سطح جیوه در خون/مو)، عوامل گیرافتاده (مثل رژیم کلی، سطح اقتصادی-اجتماعی، سیگار)، و طراحی مطالعه (مشاهده‌ای در برابر کارآزمایی بالینی) باعث نتایج متفاوت می‌شود.
جمع‌بندی نهایی:
- برای اکثریت افراد، مصرف متعادل ماهی به‌خصوص ماهی‌های چرب و کم‌جیوه، مفیدتر از مضر است و با کاهش خطر بیماری‌های قلبی و احتمالاً حمایت از سلامت مغز همراه است.
- خطرات مهم مربوط به مصرف بالای ماهی‌های پرجیوه است—به‌ویژه برای جنین و کودکان خردسال—ولی با انتخاب درست گونه‌ها و پیروی از توصیه‌های مصرف (تعداد و عده‌ها و اجتناب از گونه‌های پرجیوه) می‌توان مزایا را به حداکثر و خطر‌ها را به حداقل رساند.
در صورت نگرانی شخصی (مثلاً سابقه مسمومیت، قرارگیری کاری با جیوه، بارداری یا پرسش درباره مقدار دقیق مصرف برای کودک)، مشاوره با پزشک یا کارشناس تغذیه و مراجعه به توصیه‌های سازمان‌های بهداشتی محلی (مانند FDA/EPA یا سازمان بهداشت جهانی و مراجع بهداشتی کشور شما) مناسب است.