علت حالت تهوع؟

پاسخ خلاصه
احتمالاً چند مکانیسم باعث تهوع و "عق زدن" (برگردان هوای معده) و سردرد هنگام اجابت مزاج می‌شوند.
شایع‌ترین‌ها عبارت‌اند از: واکنش و اگال (واگوس)، یبوست یا انسداد مقعدی/رکتال، نفخ و جمع شدن گاز، رفلاکس معده (GERD) و اختلالات عملکردی مثل سندرم روده تحریک‌پذیر یا اختلال در عضلات کف لگن.
برای تشخیص دقیق لازم است شرح حال کامل و در صورت لزوم معاینات و آزمایشات انجام شود.
علل و مکانیسم‌ها (به زبان ساده)
- رفلكس و اگال (واگوس): هنگام زور زدن یا فشار هنگام دفع (مانند زور وِلسِوالوا)، عصب و اگ ممکن است بیش‌فعال شود؛ این امر باعث تهوع، عرق سرد، سرگیجه یا حتی افت فشار و تپش قلب کند می‌شود.
سردرد نیز می‌تواند از فشار یا تغییر جریان خون ناشی شود.
- یبوست یا مدفوع سفت/گرفته: وقتی مدفوع به سختی خارج می‌شود، فشار داخل شکم و مقعد افزایش می‌یابد؛ این فشار هم می‌تواند تهوع و برگشت هوا (عق زدن) و نفخ ایجاد کند.
- نفخ و گاز محبوس: گازی که نتوانید خارج کنید باعث احساس فشار و برگرداندن هوا از مری به دهان (عق زدن) و تهوع می‌شود.
بلع زیاد هوا (aerophagia) یا خوردن غذا‌های نفاخ/گاززا می‌تواند علت باشد.
- رفلاکس معده (GERD): اسید معده یا گاز به مری می‌آید و باعث ترش کردن، عق زدن و تهوع می‌شود؛ رابطه زمانی با دفع ممکن به علت فشار شکمی باشد.
- اختلالات عملکردی کف لگن: گاهی عضلات کف لگن به‌درستی شل نمی‌شوند و باعث گرفتگی و فشار، درد و تهوع می‌گردد.
- دارو‌ها و شرایط سیستمیک: برخی دارو‌ها یا مشکلات متابولیک/عصبی می‌توانند تهوع موقع زور زدن را تشدید کنند.
پرسش‌های مهم برای پزشک
- سابقه مدت‌دار یا ناگهانی؟
- دفعات، قوام مدفوع (سفت/شکل‌دار/اسهال) و وجود خون یا مخاط؟
- کاهش وزن، تب، درد شدید شکم یا درد مقعد؟
- دارویی مصرف می‌کنید؟ مشکل قلبی یا فشارخون دارید؟
- آیا تا به حال غش یا نزدیک به غش شده‌اید؟
چه کار‌هایی می‌توانید در خانه انجام دهید (موقتی و ساده)
- از زور زدن شدید پرهیز کنید؛ به حرکات آرام و تنفس شکمی هنگام دفع توجه کنید.
- رژیم غذایی: فیبر کافی (سبزیجات، میوه، غلات کامل) با افزایش تدریجی؛ مایعات فراوان؛ کاهش غذا‌های نفاخ (حبوبات، کلم، نوشابه‌های گازدار، آدامس).
- برای نفخ: مصرف سیمتیکون (با نظر داروساز/پزشک)، پیاده‌روی آرام بعد از غذا، خوردن غذا به آهستگی.
- برای یبوست: ملین‌های نرم‌کننده یا اسموتیک مانند پُلی‌اتیلن گلیکول (PEG) پس از مشورت با پزشک.
- پرهیز از خوردن مایعات گازدار و بلع هوا (جویدن آدامس، خوردن سریع).
چه زمانی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید
- غش، نزدیک به غش، ضربان خیلی کند یا ضعف شدید حین یا پس از دفع؛
- درد شدید شکم، تب بالا، خون در مدفوع؛
- کاهش وزن ناخواسته، استفراغ مداوم، عدم توان به مایعات؛
- اگر این حالت جدید و شدید است یا روبه‌بدتر شدن است.
معاینات و آزمایش‌های احتمالی که پزشک انجام می‌دهد
- معاینه بالینی (شکمی و معاینه مقعدی) و گرفتن فشار خون/ضربان؛
- آزمایش خون پایه (CBC، الکترولیت‌ها، تیروئید در صورت لزوم)؛
- بررسی مدفوع (خون مخفی، عفونت)؛
- سونوگرافی شکم یا اندوسکوپی/کولونوسکوپی اگر علائم هشداردهنده یا مزمن وجود داشته باشد؛
- ارزیابی عملکرد کف لگن و در صورت لزوم فیزیوتراپی یا بیوفیدبک.
درمان‌های پزشکی (با تجویز پزشک)
- دارو‌های ضداسید/مهارکننده پمپ پروتون (برای رفلاکس)؛
- پروکینتیک‌ها (در صورت مشکلات تخلیه معده)؛
- ملین‌ها یا دارو‌های کنترل‌کننده حرکت روده برای یبوست/اسهال؛
- درمان‌های تخصصی برای اختلالات کف لگن (فیزیوتراپی، بیوفیدبک)؛
- در موارد نادر و مشخص مثل سنگ صفرا یا پانکراتیت، درمان جراحی یا تخصصی لازم است.
جمع‌بندی و توصیه نهایی
اگر این مشکل مکرر و آزاردهنده است یا با علائم هشدار (خون در مدفوع، تب، درد شدید، غش) همراه است، به پزشک عمومی یا متخصص گوارش مراجعه کنید تا معاینه و بررسی‌های لازم انجام شود.
برای کنترل موقت، از زور زدن خودداری کنید، رطوبت و فیبر کافی داشته باشید، غذا‌های نفاخ و نوشابه‌های گازدار را محدود کنید و در صورت نیاز با پزشک درباره ملین یا دارو‌های ضدنفخ صحبت کنید.
اگر مایل باشید می‌توانم یک متن کوتاه برای شرح حال که هنگام مراجعه به پزشک بدهید آماده کنم یا سوالات دقیقی که پزشک ممکن است بپرسد فهرست کنم.