مدفوع کم و باریک به چه علت است؟

خلاصه اولیه
شکایت شما — مدفوع باریک، کم و تکه‌تکه همراه نفخ، گاهی مخاط و تهوع با تغییرات نوسانی در شدت علائم برای بیش از یک ماه — نشان‌دهنده‌ی مشکلی در عبور مدفوع یا کارکرد روده است.
علت می‌تواند خوش‌خیم (مثل سندرم روده تحریک‌پذیر یا یبوست مزمن) یا کمتر شایع اما جدی‌تر (مثل تنگی رکتال/روده یا بیماری التهابی/تومور) باشد. نیازی به و حشت فوری نیست اما بررسی پزشکی منطقی و پیگیری لازم است.
علل شایع و قابل‌توجه (ترتیبی برحسب احتمال و کاربرد بالینی)
- سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS): شایع‌ترین علت علائم پراکنده مانند باریک شدن موقت مدفوع، نفخ، مخاط در مدفوع، و درد یا تیر کشیدن شکم.
معمولاً با استرس یا غذا‌ها تشدید می‌شود.
- یبوست مزمن یا عبور آهسته مدفوع: مدفوع فشرده و باریک وقتی از مقعد عبور می‌کند می‌تواند نازک به نظر برسد.
نفخ و صدا‌های شکمی شایع‌اند.
- تنگی یا پولیپ/تومور رکتال-کولون: اگر تغییر در شکل مدفوع جدید، پیشرونده یا در سن بالاتر رخ دهد، باید این احتمال مد نظر قرار گیرد.
همراهی با خون در مدفوع، کاهش وزن یا ضعف می‌تواند هشدار باشد.
- التهاب روده (کولیت التهابی، شامل کرون یا کولیت اولسراتیو): معمولاً با خون، مخاط زیاد، تب یا کاهش وزن همراه است، اما در مراحل اولیه ممکن مخاط و علائم گوارشی پراکنده دهد.
- عفونت‌های روده‌ای یا دیس‌بیوز روده: در صورت تاریخچه مسافرت، مصرف آنتی‌بیوتیک یا شروع ناگهانی علائم باید مدنظر باشد.
- اختلالات عملکردی کف لگن یا دیس‌سینرژی رکتال: مخصوصاً اگر احساس تخلیه ناکامل یا زور زدن غیرطبیعی وجود داشته باشد.
علائم هشدار (نیاز به مراجعه فوری یا ارزیابی سریع)
- خون روشن یا خون تیره در مدفوع
- کاهش وزن چشمگیر یا بی‌اشت‌هایی مداوم
- تب مداوم یا درد شکمی شدید
- استفراغ مداوم یا ناتوانی در دفع گاز
- شروع علائم در سن بالای ~50 سال یا سابقه خانوادگی سرطان روده
اگر هر یک از این‌ها را دارید، سریعاً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
چه بررسی‌هایی معمولاً انجام می‌شود
- شرح حال دقیق و معاینه بالینی (شامل معاینه رکتال دیجیتال)
- آزمایش خون پایه: CBC (برای آنمی)، CRP/ESR (نشانه التهابی)، سطح تیروئید در صورت شک
- آزمایش مدفوع: آزمایش خون مخفی در مدفوع، Calprotectin (برای افتراق التهاب از علل عملکردی)، کشت مدفوع یا تست‌های عفونی در صورت لزوم
- در صورت وجود علائم هشدار یا تغییر مداوم (>4–6 هفته یا در سن بالاتر): کولونوسکوپی برای دیدن مخاط روده و نمونه‌برداری
- گاهی سی‌تی اسکن/ام‌آر‌آی شکم یا بررسی‌های آناتومیک دیگر در صورت شک به انسداد یا بیماری خارج روده
چکار می‌توانید الآن انجام دهید (مراقبت‌های اولیه)
- پیگیری با پزشک عمومی یا گوارش: با توجه به ماندگاری یک ماه، بهتر است قرار ویزیت بگذارید.
- تنظیم الگوی غذایی: مایعات کافی، و عده‌های منظم کوچک، محدود کردن غذا‌های نفاخ و حاوی FODMAP بالا (در کوتاه‌مدت) مثل حبوبات، پیاز، سیر و نوشابه‌های گازدار.
افزایش آهسته فیبر محلول (مثل پسیلیوم/اسپایلیوم) اغلب بهتر از فیبر نامحلول است.
- فعالیت بدنی منظم و مدیریت استرس (تکنیک‌های آرام‌سازی) می‌تواند در IBS و یبوست مفید باشد.
- در صورت یبوست قابل‌توجه می‌توانید موقتا از ملین‌های اسموتیک مثل پلی‌اتیلن گلیکول (با دوز‌های متعارف که روی بسته ذکر شده) بعد از مشورت با پزشک استفاده کنید.
از مصرف طولانی‌مدت ملین‌های تحریکی بدون نظر پزشک پرهیز کنید.
- پروبیوتیک‌ها ممکن است در برخی بیماران با نفخ و اختلالات عملکردی مؤثر باشند؛ اثر بین افراد متفاوت است.
کی باید کولونوسکوپی یا ارزیابی تخصصی انجام دهید
- اگر سن شما >50 سال یا >40 سال در برخی راهنما‌ها، یا اگر علائم هشدار وجود دارد
- تغییر مداوم اجابت مزاج به مدت بیش از 4–6 هفته یا تشدید پیشرونده علائم
- مثبت شدن خون مخفی در مدفوع یا بالا بودن Calprotectin
نکات نهایی و توصیه‌ها
- با توجه به اینکه یک ماه از شروع مشکل گذشته و مخاط و تیرکشیدن وجود داشته، توصیه می‌کنم هرچه زودتر با پزشک عمومی یا متخصص گوارش ملاقات کنید تا ارزیابی اولیه (معاینه، چند آزمایش ساده و در صورت لزوم اندوسکوپی) انجام شود.
- در غیاب علائم هشدار، احتمال علل عملکردی مثل IBS یا یبوست مزمن بالاست و با اقدامات تغذیه‌ای، تغییر سبک زندگی و در صورت نیاز درمان‌های محافظه‌کارانه قابل کنترل است.
اما بررسی برای حذف علل التهابی یا آناتومیک ضروری است.
اگر مایل باشید می‌توانید اطلاعات زیر را بفرستید تا راهنمایی دقیق‌تر بدهم: سن، سابقه خانوادگی سرطان روده، وجود خون در مدفوع، کاهش وزن، دارو‌های مصرفی (به‌ویژه ضدافسردگی، مسدودکننده‌های کانال کلسیم، دارو‌های ضدافسردگی و آنتی‌کلینرژیک ممکن است یبوست ایجاد کنند)، و اینکه آیا قبلاً کولونوسکوپی انجام داده‌اید یا خیر.