علت عرق زیاد و سیاهی رفتن چشم چیست؟

خلاصه کوتاه:
علت شایع علائمی که توضیح دادید (عرق زیاد و «سیاهی رفتن» چشم هنگام بلند شدن و سردرد کوتاه) معمولاً کاهش موقت جریان خون به مغز هنگام تغییر وضعیت بدن است.
شایع‌ترین دلایل عبارت‌اند از افت فشار وضعیتی (orthostatic hypotension)، اختلالات خودکار عصبی مانند POTS، کم‌خونی یا قند خون پایین، واکنش و ازوواگال، یا اثر دارو‌ها.
برای تشخیص دقیق نیاز به معاینه و چند آزمایش پایه است.
دلایل شایع (با توضیح):
- افت فشار وضعیتی (Orthostatic hypotension): وقتی با نشستن یا دراز کشیدن بلافاصله بلند می‌شوید، فشار خون به‌اندازه کافی افزایش پیدا نمی‌کند و طی چند ثانیه تا چند دقیقه مغز دچار کمبود خون می‌شود؛ نتیجه: تاری دید یا "سیاهی رفتن"، احساس گیجی، گاهی سردرد و تعریق.
معیار تشخیصی کاهش فشار سیستولیک ≥20 mmHg یا دیاستولیک ≥10 mmHg در عرض 3 دقیقه از ایستادن است.
- POTS (Postural Orthostatic Tachycardia Syndrome): در این حالت به جای افت فشار و اضح، ضربان قلب خیلی بالا می‌رود (>30 ضربه در دقیقه یا به >120 در دقیقه) و علائمی مانند سبکی سر، تعریق، خستگی و مه مغزی رخ می‌دهد.
- کم‌خونی (Anemia): کاهش هموگلوبین باعث کمتر رسیدن اکسیژن به مغز شده و با تغییر وضعیت بدتر می‌شود؛ ممکن است تعریق و سردرد هم داشته باشید.
- قند خون پایین (Hypoglycemia): عرق سرد و علائم عصبی گذرا ممکن است در افت قند رخ دهد و با ایستادن تشدید شود.
- واکنش و ازوواگال: یک پاسخ عصبی که باعث کاهش فشار خون و ضربان قلب شده و به غش (سنکوپ) یا نزدیک به غش منجر می‌شود؛ معمولاً همراه تهوع، رنگ پریدگی و تعریق است.
- دارو‌ها: دارو‌های فشار خون، دیورتیک‌ها، برخی دارو‌های اعصاب و روان (مثل بعضی آنتی‌هیستامین‌ها، آنتی‌هیپرتانسیو‌ها، ضدافسردگی‌ها) می‌توانند باعث چنین علائمی شوند.
- اختلالات خودکار (Autonomic dysfunction): در بیماری‌های مزمن مثل دیابت طولانی‌مدت یا بیماری‌های عصبی ممکن است کنترل فشار خون و ضربان قلب مختل شود.
- علل قلبی نادر اما جدی: آرتیمی‌ها یا اختلالات ساختاری قلب که باعث کاهش ناگهانی پرفیوژن مغزی می‌شوند؛ اگر همراه با تپش قلب شدید یا درد قفسه سینه باشد باید سریع بررسی شود.
چه کار‌هایی می‌توانید در منزل انجام دهید (فوری و پیشگیرانه):
- بلند شدن آرام: ابتدا از روی پهلو یا نشسته به آهستگی بنشینید، چند ثانیه صبر کنید، سپس به آرامی بایستید.
- در صورت سبکی سر بلافاصله بنشینید یا دراز بکشید و پاها را بالا ببرید تا خون به مغز برگردد.
- مایعات کافی بنوشید؛ کم‌آبی موجب بدتر شدن افت فشار وضعیتی می‌شود.
- مصرف نمک را (در صورتی که پزشک اجازه دهد و فشار خون بالا ندارید) کمی افزایش دهید تا حجم خون افزایش یابد.
- جوراب واریس یا جوراب واریس فشاری (کمپرشن) می‌تواند از تجمع خون در پاها هنگام ایستادن جلوگیری کند.
- از الکل و گرمای زیاد بپرهیزید (گرما می‌تواند علائم را تشدید کند).
آزمایش‌ها و ارزیابی‌های پیشنهادی توسط پزشک:
- اندازه‌گیری فشار خون و نبض در وضعیت خوابیده (پس از 5 دقیقه استراحت)، نشسته و ایستاده (بلافاصله، بعد از 1 دقیقه و 3 دقیقه). این بررسی ساده خیلی کمک‌کننده است.
- آزمایش خون: CBC برای بررسی کم‌خونی، قند خون (گلوکز)، الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه‌، تیروئید (TSH) در صورت شک بالینی.
- نوار قلب (ECG) برای بررسی آریتمی‌ها یا مشکلات قلبی.
- در صورت تکرار یا مشکوک بودن: هولتر مانیتور، اکوکاردیوگرافی، تست تیلت-تیبل (tilt-table) یا ارزیابی اتونومیک تخصصی.
چه زمانی فوراً به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید:
- اگر تندتند غش می‌کنید یا کامل بیهوش می‌شوید.
- همراه بودن علائم با درد قفسه سینه، تنگی نفس، یا ضعف/بی‌حسی یا مشکلات گفتار که می‌تواند نشانه سکته باشد.
- سرگیجه شدید مداوم که اجازه نشستن یا انجام کار روزمره را نمی‌دهد.
- تب، استفراغ یا نشانه‌های شدید کم‌آبی/خونریزی، یا اگر مبتلا به بیماری قلبی شناخته‌شده‌اید.
چه زمانی به پزشک معمولی یا متخصص مراجعه کنید:
- اگر این حالت مکرر است یا با فعالیت روزمره تداخل دارد.
- اگر داروی جدیدی مصرف می‌کنید یا دارو‌هایتان ممکن است عامل باشند — با پزشک درباره تنظیم دوز یا جایگزینی صحبت کنید.
- در صورت شک به کم‌خونی، اختلال قند یا بیماری قلبی/عروقی برای ارزیابی و درمان.
در پایان — توصیه عملی برای شما:
1 فردا یا در اولین فرصت اندازه‌گیری فشار در حالت درازکش و ایستاده انجام دهید (اگر دستگاه فشار خون دارید). یادداشت کنید.
2 مایعات کافی بنوشید و در هنگام بلند شدن سرعت را کم کنید.
3 در صورت تکرار، مراجعه به پزشک برای معاینه و انجام حداقل نوار قلب و آزمایش خون ضروری است.
تذکر حقوقی: این پاسخ اطلاعات عمومی پزشکی ارائه می‌دهد و جایگزین معاینه و تشخیص حضوری و آزمایش‌های تکمیلی پزشک نیست.
در صورت علائم شدید یا نگران‌کننده فوراً به اورژانس مراجعه کنید.