چرا دستهایم گز گز می کند و ورم می کنند؟

خلاصۀ سریع:
علائم شما — خواب‌رفتگی و گزگز شدن هنگام گرفتن کتاب یا گوشی، بی‌حسی در دست‌ها و پاها، و شروع گزگز و خارش دست‌ها هنگام راه رفتن که با ورم و ادامهٔ ساعت‌ها همراه است — نیاز به بررسی جدی دارد.
در شرح بالینی شما ترکیبی از علائم فشار عصبی موضعی (مثل تونل کارپال) و مشکلات سیستمیک (نوروپاتی محیطی یا اختلال عروقی/عصبی مانند اریتروملالژیا یا اختلالات متابولیک) مطرح است.
احتمالات مهم (تشخیص‌های افتراقی) و چرایی مطرح شدن هر کدام:
1 سندرم تونل کارپال (فشردگی عصب مدیان):
- توضیح: وقتی مچ دست در موقعیت خم یا نگه‌داشتن طولانی قرار گیرد (کتاب، گوشی) عصب مدیان تحت فشار قرار می‌گیرد و بی‌حسی/گزگز رخ می‌دهد.
- چرا مطرح است: توصیف شما از گزگز با گرفتن اشیاء شایع در سندرم تونل کارپال است.
2 نوروپاتی محیطی کلی یا متابولیک (مثلاً دیابتی، کمبود ویتامین B12، الکل، نارسایی کلیه):
- توضیح: آسیب اعصاب محیطی معمولاً با خواب‌رفتگی و سوزن‌سوزن شدن در دست‌ها و پاها شروع می‌شود و ممکن است دوطرفه و منتشر باشد.
- چرا مطرح است: شما می‌گویید از کودکی دست و پاها زیاد خواب می‌رود؛ این می‌تواند نشانهٔ نوروپاتی مزمن باشد.
3 اریتروملالژیا (erythromelalgia):
- توضیح: درد سوزشی، قرمزی و گرمی در دست‌ها یا پاها که با فعالیت یا گرما تشدید و با سرما (آب سرد) بهبود می‌یابد.
- چرا مطرح است: شما اشاره کرده‌اید گرفتن بطری خیلی سرد ممکن است از تورم جلوگیری کند؛ این پاسخ به سرما با علائم سوزشی/خارش به اریتروملالژیا شباهت دارد.
4 اختلالات تیروئیدی (کم‌کاری تیروئید):
- توضیح: کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث ادم بینابینی (ورم)، سندرم تونل کارپال ثانویه و نوروپاتی شود.
- چرا مطرح است: ترکیب ورم دست‌ها، بی‌حسی و مشکلات طولانی‌مدت متناسب با این تشخیص است.
5 بیماری‌های روماتیسمی و التهابی (مثل روماتوئید آرتريت، و اسکولیت‌ها):
- توضیح: التهاب مفاصل و بافت‌ها می‌تواند باعث ورم و فشردگی اعصاب شود؛ بعضی بیماری‌های سیستمیک هم نوروپاتی ایجاد می‌کنند.
6 مشکلات گردنی (ریشه عصبی یا رادیکولوپاتی):
- توضیح: فتق دیسک گردنی یا آرتروز گردن می‌تواند باعث درد و بی‌حسی منتشر در دست‌ها شود که گاهی با فعالیت تشدید می‌شود.
7 علل عروقی یا ادم وابسته (نسبتاً کمتر برای دست‌ها ولی بررسی شود):
- توضیح: بیماری قلبی کلیوی یا اختلال در بازگشت وریدی/لمفاتیک می‌تواند ادم ایجاد کند؛ اما شروع سریعِ گزگز قبل از ورم بیشتر نکتهٔ عصبی را نشان می‌دهد.
آزمایش‌ها و بررسی‌های توصیه‌شده (برحسب اولویت):
- آزمایش‌های خون پایه: قند ناشتا و HbA1c (دیابت)، TSH و fT4 (تیروئید)، ویتامین B12، الکترولیت‌ها، کراتینین و ادرار (برای بررسی کلیه و پروتئینوری)، CBC و ESR/CRP (التهاب کلی).
- الکترومیوگرافی و مطالعات هدایت عصبی (NCS/EMG): برای تأیید سندرم تونل کارپال یا نوروپاتی محیطی و تعیین شدت و محل ضایعه.
- تصویر رادیولوژی/MRI گردن: اگر درد گردنی یا علایم رادیکولار دارید تا ریشه عصبی بررسی شود.
- در صورت مظنون بودن به اریتروملالژیا یا اختلال عروقی: معاینه عروقی و در صورت نیاز تست‌های پوستی یا خون مربوط به اختلالات انعقادی/عروقی.
- تست‌های روماتولوژیک (ANA, RF) در صورت وجود درد مفاصل، خشکی صبحگاهی یا نشانه‌های سیستمیک.
اقدامات اولیه خودمراقبتی و نکات ساده که همین امروز می‌توانید انجام دهید:
- از قرار دادن طولانی‌مدت مچ در حالت خم یا فشار خودداری کنید؛ هنگام استفاده از گوشی یا کتاب وضعیت دست را تغییر دهید.
- برای شب از مچ‌بند نگهدارنده (wrist splint) مخصوص تونل کارپال استفاده کنید.
- هنگام شروع گزگز، دست را بالاتر از سطح قلب قرار دهید و کمپرس سرد کوتاه (نه یخ مستقیم) بگذارید؛ شما گفته‌اید سرما کمک می‌کند ـــ همین را می‌توانید ادامه دهید.
- کاهش مصرف نمک در صورت وجود ادم، و حفظ فعالیت بدنی منظم.
- اجتناب از الکل و دارو‌های احتمالی که نوروپاتی ایجاد می‌کنند مگر توسط پزشک تجویز شوند.
نشانه‌های هشدار (باید فوراً مراجعه کنید):
- ضعف پیش‌رونده یا ناتوانی در گرفتن اشیا یا افتادن مکرر
- ورم ناگهانی و شدید یک دست یا پا، قرمزی و حساسیت موضعی (خطر ترومبوز یا عفونت)
- تب یا علائم سیستمیک جدید
- علائم تنفسی یا درد قفسه سینه (در صورت ورم شدید و مشکل قلبی احتمالی)
چه زمانی و به چه متخصصی مراجعه کنید:
- مراجعه اولیه به پزشک خانواده یا داخلی برای انجام آزمایش‌های پایه.
- اگر NCS/EMG یا علائم فشار عصبی مثبت بود، مراجعه به متخصص اعصاب (نورولوژی).
- در صورت شک به روماتیسم یا اختلال سیستمیک، ارجاع به روماتولوژی.
جمع‌بندی و پیشنهاد عملی:
با توجه به شرح حال شما، ترکیبی از سندرم تونل کارپال (یا سایر فشردگی‌های عصبی موضعی) به‌همراه یک علت سیستمیک (نوروپاتی متابولیک یا اریتروملالژیا/اختلال عروقی) مطرح است.
شروع کنید با مراجعه به پزشک برای آزمایش‌های پایه (قند، TSH، B12، کلیه) و در صورت لزوم انجام NCS/EMG. تا زمان ویزیت از مچ‌بند، تغییر وضعیت‌های تکراری و استفاده از سرما برای کاهش علائم استفاده کنید.
اگر بخواهید، می‌توانم برای شما یک چک‌لیست آماده برای پزشک (شامل تاریخچهٔ علائم، سوالات مهم و لیست دارو/سابقه خانوادگی) تهیه کنم تا در ویزیت همراه ببرید.