علت گچ خوری کودک چیست؟

خلاصه سریع
گچ‌خوری در کودک 4 ساله می‌تواند ناشی از پیکا باشد (میل به خوردن چیز‌های غیغذایی). شایع‌ترین علت قابل اصلاح، فقر آهن است، ولی علل دیگری مثل کمبود روی، مسائل حسی/رفتاری، یا آلودگی (مثلاً سرب) هم مطرح‌اند.
دادن شربت آهن و مولتی‌ویتامین می‌تواند مفید باشد اگر کم‌خونی تایید یا توسط پزشک تجویز شده باشد، اما لازم است کودک برای بررسی‌های آزمایشگاهی و ارزیابی خطر (مخصوصاً سرب) و پیگیری تحت نظر پزشک قرار گیرد.
علل شایع گچ‌خوری (پیکا)
- فقر آهن: رایج‌ترین علت پیکا در کودکان؛ با درمان کم‌خونی معمولاً اشتیاق به خوردن مواد معدنی غیرخوراکی کم می‌شود.
- کمبود روی یا سایر کمبود‌های تغذیه‌ای: کمتر شایع اما ممکن است نقش داشته باشد.
- اختلالات حسی یا رشد/طیف اوتیسم: گاهی رفتار‌های جویدن/خوردن اجسام غیرخوراکی به دلیل نیاز حسی یا مشکلات رفتاری است.
- مشکلات روانی/رفتاری یا تقلید از دیگران.
- آلودگی محیطی (مثل گچ یا رنگ حاوی سرب): بسیار مهم، چون خوردن گچ آلوده به سرب می‌تواند مسمومیت جدی ایجاد کند.
کار‌هایی که باید فوراً انجام دهید
1 دسترسی کودک به گچ و مواد مشابه را بلافاصله محدود کنید و گچ‌ها را از دسترس خارج کنید.
2 سریعاً با پزشک اطفال تماس بگیرید و موضوع را گزارش کنید تا راهنمایی درباره آزمایش‌ها و نیاز به مراجعه حضوری بدهد.
3 اگر کودک علائم زیر را دارد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید: درد شدید شکم، استفراغ مکرر، تب، خون در مدفوع یا استفراغ، کاهش هوشیاری، تشنج یا ضعف شدید.
آزمایش‌ها و بررسی‌های مهم
- CBC (شمارش کامل خون) و فریتین برای بررسی فقر آهن.
- آهن سرم، TIBC در صورت نیاز برای تکمیل تصویر.
- سطح سرب خون (Lead level) — حیاتی در مواردی که احتمال آلودگی محیطی یا خوردن گچ/رنگ وجود دارد.
- آزمایش مدفوع در صورت نگرانی از انگل یا خون مخفی.
- ارزیابی رشد و تکامل و در صورت مشکوک بودن، ارجاع به متخصص روانپزشکی کودکان یا کاردرمانی/حسی.
درباره شربت آهن و مولتی‌ویتامین
- اگر پزشک برای کودک شربت آهن تجویز کرده، معمولاً ادامه آن تا مدت توصیه‌شده (معمولاً چند ماه پس از اصلاح فریتین) مناسب است.
درمان کم‌خونی اغلب منجر به کاهش رفتار پیکا می‌شود.
- اگر خودتان بدون مشورت شروع به دادن آهن کرده‌اید، بهتر است با پزشک مشورت کنید و در صورت امکان قبل از ادامه آزمایش فریتین و CBC گرفته شود؛ مصرف کوتاه‌مدت آهن معمولاً خطرناک نیست اما باید دوز و مدت توسط پزشک تعیین شود.
- مولتی‌ویتامین‌ها معمولاً بی‌ضررند اما جایگزین تشخیص و درمان فقر آهن نیستند.
درمان و مداخلات غیردارویی
- در دسترس قرار ندادن گچ و آموزش والدین برای نظارت بیشتر.
- روش‌های رفتاری: تقویت مثبت (پاداش برای رفتار‌های مناسب)، حواس‌پرتی و جایگزینی با خوراکی‌های ایمن یا اشیاء حسی مورد تایید کاردرمانی.
- ارجاع به کاردرمانگر/تراپیست حسی در صورت گرفتن نمرات حسی یا نیاز به درمان رفتاری.
- پیگیری با متخصص اطفال یا فوق‌تخصص خون/متابولیسم اگر کم‌خونی وجود داشته باشد یا اگر سطح سرب بالا باشد.
میزان خطر و زمان پیگیری
- اگر آزمایش سرب بالا باشد، اقدامات ویژه (از جمله پیگیری مکرر و گاهی درمان دارویی) لازم می‌شود؛ بسیاری از مراکز درمانی سطح بحرانی برای شروع درمان را حدود 45 میکروگرم در دسی‌لیتر یا بیشتر ذکر می‌کنند، اما مقادیر کمتر هم نیاز به پیگیری و حذف منبع آلودگی دارند. (راهنمایی نهایی را پزشک محلی با توجه به وضعیت کودکتان می‌دهد).
- اگر کم‌خونی فقرآهن تشخیص داده شود، معمولاً بعد از شروع درمان با آهن، طی 2–8 هفته بهبودی جزئی در علائم و طی 2–3 ماه افزایش فریتین دیده می‌شود؛ رفتار پیکا ممکن است هر زمان بعد از اصلاح ذخایر آهن کاهش یابد.
چه زمانی نگران باشیم؟ (مراجعه فوری)
- علائم مسمومیت: استفراغ مکرر، درد شدید شکم، اسهال خونی یا سیاه، تشنج، خواب‌آلودگی یا ضعف زیاد.
- اگر می‌دانید گچ یا ماده‌ دیگری که خورده ممکن است حاوی رنگ یا آلودگی (مثل سرب) باشد — هرچه سریع‌تر آزمایش سرب لازم است.
نکات عملی برای والدین
- گچ را از دسترس بردارید و جایگزین‌های ایمن (اسباب‌بازی‌های حسی، خمیر‌های بازی غیرسمی) فراهم کنید.
- مواد غذایی غنی از آهن ارائه دهید (گوشت قرمز، مرغ، حبوبات، سبزیجات برگ‌سبز) همراه با ویتامین C برای افزایش جذب آهن.
- از دادن شیر یا لبنیات نزدیک زمان مصرف آهن خودداری کنید (حداقل 1–2 ساعت فاصله) چون جذب آهن را کاهش می‌دهد.
- با پزشک درباره ادامه شربت آهن صحبت کنید؛ اگر تجویز پزشک است ادامه بدهید و پیگیری آزمایش داشته باشید.
جمع‌بندی
گچ‌خوری در کودک 4 ساله باید جدی گرفته شود تا علت‌های قابل‌درمان مانند فقر آهن یا آلودگی سرب رد یا درمان شوند.
ادامه شربت آهن مفید و منطقی است اگر پزشک آن را تجویز کرده و یا کم‌خونی تایید شده باشد؛ اما بهترین مسیر، مراجعه به پزشک برای انجام آزمایش‌های لازم (CBC، فریتین، و سطح سرب) و برنامه درمانی و رفتاری است.
اگر شک دارید یا علائم حاد وجود دارد، به سرعت به مراکز درمانی مراجعه کنید.
اگر دوست دارید، می‌توانم یک متن کوتاه همراه با نکات فوری (برای نشان دادن به پزشک یا اورژانس) برایتان بنویسم، یا یک لیست آزمایش‌ها و سوالاتی که هنگام مراجعه به پزشک بپرسید تهیه کنم.