منقبض شدن عضلات صورت و سر و داخل فک علتش چیه؟

خلاصه سریع
علایمی که توصیف کرده‌اید — احساس فشار و انقباض داخل عضلات اطراف لب، پیشانی، فک و شقیقه‌ها، همراه با لرزش یا صدای کشیده شدن که گاهی از داخل گوش شنیده می‌شود و سفت شدن فک — می‌تواند از چند علت متفاوت باشد.
تشخیص روانپزشک به «سردرد تنشی» یکی از احتمالات است ولی نیاز به بررسی بیشتر برای رد یا تایید سایر علل هست.
علت‌های احتمالی (مرتب شده از شایع به کمتر شایع):
- سردرد تنشی / اسپاسم عضلات صورت و گردن: استرس، فشار طولانی عضلات صورت و گردن باعث حس فشار، درد و سفتی می‌شود و می‌تواند احساس کشیدگی یا لرزش ایجاد کند.
- دندان قروچه / براکسیسم و اختلال مفصل فک (TMD): سفت شدن و درد فک، احساس فشار اطراف گوش، و تحریک عضلات صورت شایع است و گاهی با شنیدن صدا یا احساس ارتعاش همراه است.
- میوکیمی یا «facial myokymia»: پرش‌ها یا موج‌های ریز و موج‌مانند در عضلات که گاهی حس لرزش یا جمع شدن داخل عضله را می‌دهد؛ می‌تواند به علت تحریک عصبی موضعی، کمبود الکترولیت، دارو‌ها یا بیماری‌های عصبی باشد.
- همی‌فیشیال اسپاسم یا دیستونی موضعی (مثل اوروماندیبولار دیستونیا): تیک‌های مکرر و انقباضات نامطلوب یک‌طرفی یا ناحیه‌ای که ممکن است با استرس بدتر شود.
بوتاکس گاهی درمان مؤثر است.
- اسپاسم عضلات میانی گوش (middle ear myoclonus): اگر شما صدای کلیک یا لرزش هم‌زمان با انقباضات می‌شنوید، ممکن است عضلات درون گوش میانی (stapedius یا tensor tympani) منقبض شوند و صدای ضربانی/لرزش تولید کنند.
- عامل عصبی-دردی (مثل نورالژی تریژمینال): اغلب درد تیز و سنگین است، ولی در برخی حالت‌ها تحریک عصبی می‌تواند احساس فشار و گرفتگی ایجاد کند.
- علل کمتر شایع اما مهم که باید در صورت علائم نگران‌کننده بررسی شوند: ضایعات ساقه مغز یا فشردگی عصب، مولتیپل اسکلروز، عوارض دارویی یا متابولیک.
چه بررسی‌هایی منطقی است؟
1 معاینه بالینی توسط نورولوژیست و بررسی دقیق عضلات صورت، الگوی توزیع (یک‌طرفه یا دوطرفه)، وجود ضعف عصبی یا علایم کانونی.
2 ارزیابی توسط دندان‌پزشک یا جراح فک و صورت برای براکسیسم و اختلال مفصل فک (TMD). گاهی عکس OPG یا ارزیابی عملکردی مفصل لازم است.
3 معاینه گوش توسط متخصص گوش و احتمالاً تست‌های توصیفی (اتی‌سکوپی، تیمپانومتری) و در صورت شک به میوکلونوس گوش، ارزیابی تخصصی ENT یا الکترومیوگرافی (EMG) عضلات گوش.
4 در صورت وجود علائم عصبی کانونی یا شروع ناگهانی/تشدید پیشرونده: MRI مغز با دقت روی ساقه مغز و اعصاب جمجمه‌ای.
5 بررسی‌های پایه خون (TSH، الکترولیت‌ها، ویتامین B
12 در صورت ضرورت.
چه درمان‌ها و اقداماتی ممکن است کمک‌کننده باشد؟
- مراقبت‌های خانگی و غیر دارویی:
- کاهش محرک‌ها: کاهش کافئین، الکل و محرک‌ها؛ بهبود خواب و مدیریت استرس (ریلکسیشن، تنفس دیافراگمی، آرام‌سازی عضلات).
- ماساژ آرام و گرم‌کردن نواحی فک و پیشانی، کشش ملایم عضلات گردن/شانه.
- محافظ یا گارد دهانی شبانه در صورت براکسیسم (توسط دندانپزشک تجویز شود).
- تمرینات فیزیو تراپی و آموزش رهایی فک (فیزیوتراپی تخصصی برای TMD).
- دارویی (تحت نظر پزشک):
- شل‌کننده‌های عضلانی یا دارو‌های ضد تشنج/نورپاتیک (مثلاً گاباپنتین یا باکلوفن) در برخی بیماران مفیدند.
- دارو‌های ضد اضطراب/بعضی آرام‌بخش‌ها (کوتاه‌مدت) اگر عامل اضطراب مشخص باشد.
- در نورالژی تریژمینال، کاربامازپین معمولاً داروی مؤثر است (در صورت تشخیص دقیق).
- درمان‌های تخصصی:
- تزریق بوتاکس: در همی‌فیشیال اسپاسم یا دیستونی موضعی کاربرد دارد و می‌تواند سفتی و انقباض را کاهش دهد.
- در همی‌فیشیال اسپاسم مقاوم، گاهی گزینه جراحی (microvascular decompression) مطرح می‌شود (توسط نورولوژی و جراحی مغز).
چه زمانی فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید؟
- شروع ناگهانی و شدید درد یا انقباضات جدید که همراه با اختلال تکلم، ضعف صورت یا اندام، تاری دید، از دست دادن هوشیاری یا تب بالا باشد — این‌ها علائم قرمز نیازمند ارزیابی فوری‌اند.
چه کاری الان انجام دهید (پیشنهاد عملی و فوری):
1 یک پرونده ساده از علائم تهیه کنید: چه زمانی شروع شد، چه عواملی آن را بدتر یا بهتر می‌کنند، آیا یک‌طرفه است یا دوطرفه، آیا در خواب هم اتفاق می‌افتد، آیا با جویدن یا حرف زدن مرتبط است.
اگر می‌توانید و یدئو از حملات یا حالت‌ها ضبط کنید؛ برای پزشک بسیار مفید است.
2 وقت دیدار با نورولوژیست و ENT بگیرید؛ در صورت وجود دندان‌پزشک/TMJ نیز نوبت بگیرید.
3 اگر پزشک عمومی یا روانپزشک شما را قبلاً برای سردرد تنشی تشخیص داده، در مورد پاسخ به درمان‌های قبلی (دارو‌ها، فیزیوتراپی، CBT) گزارش دهید تا نیاز بررسی مجدد مشخص شود.
نکات تکمیلی و آرام‌بخش
- بسیاری از مشکلات عضلانی-اسکلتی صورت و فک قابل‌درمان یا قابل‌کنترلند؛ اما برای تعیین دقیق‌ترین درمان لازم است نوع «انقباض» مشخص شود (عضلانی ساده، دیستونیک، عصبی یا مربوط به گوش). شنیدن احساس لرزش داخل گوش می‌تواند نشانه مهمی از درگیر شدن ساختار‌های گوش یا انتقال صدا از انقباضات عضلانی مجاور باشد و نیاز به معاینه ENT دارد.
- از شروع خودسرانه دارو‌های قوی یا قطع ناگهانی دارو‌های روانپزشکی خودداری کنید؛ هر تغییر دارویی با هماهنگی پزشک باشد.
نتیجه‌گیری
با توجه به یک‌ونیم سال طول کشیدن علائم، پیگیری و بررسی‌های تخصصی معقول است: نورولوژی، ENT و دندان/فک. تا زمان ویزیت، اقداماتی مثل کاهش استرس، محافظ دهانی در شب (در صورت شک به دندان‌قروچه)، کمپرس گرم، و ثبت و یدئو از حملات کمک‌کننده است.
اگر مایل باشید می‌توانم یک متن کوتاه آماده کنم تا هنگام ویزیت به پزشک نشان دهید (شامل تاریخچه و مواردی که باید پرسیده شود).
تذکر نهایی: این پاسخ جای معاینه حضوری و تشخیص قطعی را نمی‌گیرد.
اگر علائم نگران‌کننده دارید یا وضعیت بدتر شده، هرچه زودتر به مراکز درمانی مراجعه کنید.