علت ضعف معده چیست؟

خلاصه کوتاه
سلام — احساس «ضعف معده» و بی‌اشت‌هایی به‌ویژه در شب می‌تواند علت‌های متعددی داشته باشد و طبیعی است که بعد از اندوسکوپی و کلونوسکوپی طبیعی هم هنوز علائم ادامه داشته باشد.
اندوسکوپی ساختار بزرگ مری، معده و اثنی‌عشر را نشان می‌دهد ولی برخی مشکلات کارکردی یا میکروسکوپی، یا اختلالات خارج از معده را نشان نمی‌دهد.
علت‌های محتمل (از شایع تا کمتر شایع)
- دیس‌پپسی عملکردی (Functional dyspepsia): شایع‌ترین علت وقتی اندوسکوپی نرمال است.
شامل سوزش یا درد مبهم بالای شکم، احساس پری یا زود سیر شدن یا بالعکس «احساس خالی» و بی‌اشت‌هایی می‌شود.
علائم می‌توانند با استرس، غذا یا زمان شب تشدید شوند.
- اختلالات تخلیه معده (گاستروپارسیا): تاخیر یا اختلال در حرکت معده که باعث احساس سنگینی، تهوع، یا نداشتن اشتیاق به غذا می‌شود.
گاهی بیمار احساس «خالی بودن» ولی بدون بهبود با خوردن دارد.
- رفلاکس یا رفلاکس شبانه (GERD یا non-erosive reflux): رفلاکس ممکن است باعث احساس ناراحتی یا ضعف در ناحیه معده/سینه و بخصوص در خواب تشدید شود.
در نوع بدون زخم، اندوسکوپی می‌تواند طبیعی باشد.
- مشکلات عصبی/روان‌تنی: اضطراب، افسردگی یا استرس مزمن می‌تواند اشت‌ها و حس معده را تغییر دهد.
اختلالات در حساسیت اعصاب معده هم مطرح است.
- عفونت H. pylori یا التهاب میکروسکوپی: بعضی موارد التهاب یا عفونت در بافتی که در اندوسکوپی ظاهراً طبیعی است ممکن است با آزمایش‌های دیگر دیده شود.
- عدم تحمل غذایی، SIBO (رشد بیش از حد باکتری در روده کوچک) یا مسمومیت‌های متابولیک: می‌تواند اشت‌ها و احساس عمومی بدن را تغییر دهد.
- اختلالات متابولیک یا سیستمیک: دیابت (و عوارض عصبی آن)، کم‌خونی، کم‌کاری تیروئید، اختلالات غدد فوق‌کلیه و بیماری‌های غدد درون‌ریز/متابولیک می‌تواند باعث ضعف عمومی و تغییر در اشت‌ها شود.
- دارو‌ها و مصرف الکل/کافئین: برخی دارو‌ها یا الکل می‌توانند اشت‌ها و عملکرد گوارشی را تحت‌تاثیر قرار دهند.
چه بررسی‌هایی منطقی‌اند؟ (پیشنهادات معمول)
- آزمایش خون پایه: CBC (برای کم‌خونی)، قند ناشتا و HbA1c، TSH (تیروئید)، الکترولیت‌ها، آنزیم‌های کبدی و پانکراسی در صورت نیاز.
- تست‌های هلیکوباکتر پیلوری: تست تنفسی یا آنتی‌ژن مدفوع یا آنتی‌بادی (بسته به وضعیت) اگر هنوز بررسی نشده است.
- بررسی بیماری سِلیاک: سرولوژی anti-TTG IgA (و بررسی IgA کلی) در صورت مشکوک.
- تست‌های عملکردی: اسکن خالی شدن معده (gastric emptying study) برای بررسی گاستروپارسیا؛ تست تنفسی برای SIBO در صورت علائم مرتبط (نفخ و تغییر عادات روده).
- سونوگرافی شکم یا آزمایشات تصویربرداری دیگر در صورت درد یا مشکوک به مشکلات پانکراس/کیسه صفرا.
- ارزیابی روانی: پرسشگری برای اضطراب و افسردگی در صورت وجود علائم مرتبط.
مدیریت اولیه و خودمراقبتی
- رژیم و زمان غذا: و عده‌های کوچک و مکرر، اجتناب از و عده‌های سنگین یا چرب پیش از خواب (حداقل 2–3 ساعت قبل از خواب غذا نخورید).
- اصلاح موقعیت هنگام خواب: سر تخت را بالا ببرید (یا از بالش بلند استفاده نکنید؛ شیب دادن 10–20 سانتی‌متری) تا رفلاکس شبانه کاهش یابد.
- پرهیز از محرک‌ها: الکل، کافئین، غذا‌های تند، چرب یا اسیدی را کاهش دهید.
- نوشیدنی ملایم: مایعات کافی طی روز، و استفاده از غذا‌های سبک و نرم که بیمار تحمل دارد (برنج ساده، نان تست، موز، سوپ روشن).
- گیاهان: زنجبیل می‌تواند تهوع و هضم را کمک کند؛ اما در رفلاکس شدید نعناع ممکن است علائم را بدتر کند.
درمان دارویی (تحت نظر پزشک)
- مهارکننده‌های پروتون پمپ (PPI) اگر رفلاکس یا سوءهاضمه اسیدی محتمل باشد.
- پروکینتیک‌ها (مانند دوپری‌دون ـ بسته به در دسترس بودن و تأیید پزشک، یا متوکلوپرامید کوتاه‌مدت) در صورت مشکوک بودن به کندی تخلیه معده.
این دارو‌ها عوارض دارند و باید با نظر پزشک تجویز شوند.
- در موارد دیس‌پپسی عملکردی، دوز‌های کم از برخی دارو‌های روان‌درمانی (تری‌سیکلیک‌ها یا SSRI‌ها) گاهی کمک می‌کنند — فقط با نظر متخصص.
چه زمانی فوراً باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید؟
- خون در مدفوع یا استفراغ خونی، کاهش وزن قابل توجه بدون علت، استفراغ مداوم که مانع خوردن می‌شود، درد شکم بسیار شدید، تب بالا، یا دشواری در بلع.
در این موارد حتماً فوری مراجعه کنید.
نکات پایانی و پیشنهادی برای شما
- اندوسکوپی طبیعی خبر خوبی است ولی گاهی نیاز به بررسی‌های عملکردی یا آزمایش‌های خونی و تصویربرداری تکمیلی است.
پیشنهاد می‌کنم با پزشک خانواده یا گوارش خود درباره آزمایش‌های خون پایه، تست هلیکوباکتر و در صورت نیاز اسکن خالی شدن معده صحبت کنید.
- اگر اضطراب یا استرس دارید، ذکر آن به پزشک و حتی مراجعه به روانشناس می‌تواند مفید باشد؛ درمان مشکلات روان‌تنی گاهی علائم گوارشی را به‌طور چشمگیری بهتر می‌کند.
- اگر مایل باشید، می‌توانم راهنمایی دقیق‌تری بدهم درباره چه آزمایش‌هایی ابتدا انجام دهید یا چه سوالاتی موقع مراجعه به پزشک مطرح کنید.
تذکر: این پاسخ اطلاعات عمومی است و جایگزین ویزیت و تشخیص پزشک معالج شما نیست.
برای درمان و تجویز دارو و بررسی‌های تشخیصی حتماً به پزشک مراجعه کنید.