ایا استفاده از ظروف لعابی خش دار خطرناکن؟

پاسخ کوتاه: استفاده گه‌گاهی از ظروف لعابی که فقط خش‌های سطحی و کم‌عمق دارند معمولاً موجب سرطان نمی‌شود، اما اگر خراش‌ها عمیق باشند و لایه زیرِ لعاب (فلز زیرین) دیده شود، به‌ویژه برای غذای کودک، بهتر است دیگر از آن ظرف برای پخت و نگهداری غذا استفاده نکنید.
در ادامه توضیح دقیق‌تر و علمی، مخصوص شرایط شما (کودک ۱۸ ماهه):
## ۱. ظروف لعابی چیست و مشکل خش خوردن کجاست؟
ظروف لعابی درواقع یک فلز (معمولاً آهن/فولاد، گاهی آلومینیوم یا چدن) هستند که روی آن‌ها یک لایه شیشه‌ای به نام «لعاب» کشیده شده است.
این لعاب اگر:
- کیفیت خوب داشته باشد
- ترک و لب‌پر و خراش عمیق نداشته باشد
به‌عنوان ظرف پخت‌وپز، در حالت کلی ایمن محسوب می‌شود.
اما وقتی:
- لعاب خش عمیق، شکستگی، لب‌پریدگی پیدا کند
- فلز زیرِ لعاب قابل‌مشاهده باشد
یا
- لعاب از نوع قدیمی و غیراستاندارد باشد (حاوی سرب، کادمیوم و ...)
در این حالت، دو نوع خطر بالقوه مطرح می‌شود:
1 آزاد شدن فلزات سنگین از خود لعاب (در صورت حاوی بودن سرب یا کادمیوم)
2 تماس مستقیم غذا با فلز زیرِ لعاب و حل شدن یون‌های فلزی در غذا (به‌ویژه در غذا‌های ترش و اسیدی)
## ۲. آیا ظروف لعابی خش‌دار «باعث سرطان» می‌شوند؟
ادعای «هر ظرف لعابی خش‌دار = سرطان» بیش از حد اغراق‌آمیز است، اما بی‌خطر هم نیست.
### الف) سرب و کادمیوم در لعاب
در گذشته (و هنوز در برخی تولیدات غیراستاندارد)، برای زیبایی و براق شدن لعاب، از سرب و کادمیوم استفاده می‌شد.
اگر:
- لعاب بی‌کیفیت یا سنتی و غیراستاندارد باشد
- رنگ لعاب، به‌ویژه رنگ‌های خیلی درخشان، قرمز، نارنجی، زرد، سبز تند و… باشد
- لعاب ترک‌خورده یا خش‌دار باشد
احتمال آزاد شدن سرب و کادمیوم در تماس با غذا (خصوصاً غذا‌های ترش و شور و داغ) بیشتر می‌شود.
سرب و برخی فلزات سنگین:
- می‌توانند در بدن تجمع پیدا کنند
- روی رشد مغزی و عصبی کودکان، خون‌سازی، کلیه، فشار خون و… اثر منفی داشته باشند
- در مواجهه طولانی‌مدت و دوز‌های بالا، می‌توانند خطر برخی سرطان‌ها را هم افزایش دهند
اما:
- این مشکلات معمولاً در مصرف بلندمدت و مداوم و در معرض دوز نسبتاً بالا رخ می‌دهند
- یک‌باره استفاده یا مدت کوتاه معمولاً سرطان‌زا نیست، اما برای کودک خردسال حتی دوز‌های کمتر هم «ترجیحاً باید اجتناب شود» چون بدن کودک حساس‌تر است.
### ب) فلز زیر لعاب (آهن، آلومینیوم و…)
اگر خراش آن‌قدر عمیق باشد که فلز زیر لعاب نمایان شود:
- در غذا‌های خیلی اسیدی (مثل خورش‌های ترش، گوجه زیاد، آبلیمو، سرکه) یون‌های فلز بیشتر در غذا حل می‌شوند.
- در مورد آهن، معمولاً مشکل حاد نیست (حتی گاهی مفید است)، اما در آلومینیوم و برخی آلیاژ‌ها، مصرف مداوم دوز بالای یون فلزی توصیه نمی‌شود.
اما باز هم تأکید:
- «سرطان» نتیجه یک روند طولانی‌مدت با مجموعه‌ای از عوامل است؛ صرفاً استفاده از یک قابلمه خش‌دار، به‌خصوص برای مدت کوتاه، به‌تن‌هایی معمولاً باعث سرطان نمی‌شود.
## ۳. در مورد دختر ۱۸ ماهه شما چقدر باید نگران باشیم؟
نکات مهم:
- سن ۱۸ ماهگی دوره بسیار حساس رشد مغزی و جسمی است.
- بدن کودک نسبت به فلزات سنگین (مثل سرب) چند برابر حساس‌تر از بزرگسال است.
- در عین حال، اگر فقط مدتی از این قابلمه‌ها استفاده کرده‌اید و خش‌ها خیلی عمقی نیستند، احتمال بروز آسیب جدی کم است.
اما از نظر پزشکی و بهداشت محیط:
- اصل بر پیشگیری است؛ یعنی اگر احتمال حتی کمِ آزاد شدن سرب/فلزات سنگین وجود دارد، بهتر است برای غذای کودک استفاده نشود.
- به‌خصوص اگر:
- ظروف خیلی ارزان، بدون برند معتبر یا خیلی قدیمی هستند
- رنگ لعاب بسیار تند و براق و «سنتی» به‌نظر می‌رسد
- خش‌ها آن‌قدر عمیق‌اند که فلز زیرین یا تیرگی کاملاً پیدا است
در این صورت پیشنهاد می‌شود:
- از این قابلمه‌ها برای غذای کودک دیگر استفاده نکنید، مخصوصاً برای پخت غذای ترش و نگهداری طولانی غذا.
- برای غذا‌های خودتان هم بهتر است فقط موقت و کم‌استفاده شوند و در اولین فرصت تعویض گردند.
## ۴. آیا لازم است کار خاصی برای بررسی سلامت دخترتان انجام دهید؟
اگر:
- مدت استفاده خیلی طولانی نبوده (مثلاً چند ماه)
- کودک علائمی مثل بی‌اشت‌هایی شدید، کاهش وزن غیرمنطقی، بی‌حالی مفرط، یبوست طول‌کشیده، تحریک‌پذیری شدید، تأخیر و اضح در رشد ذهنی/حرکتی یا رنگ‌پریدگی شدید ندارد
احتمال مسمومیت جدی با فلزات سنگین کم است.
با این حال، برای اطمینان بیشتر می‌توانید:
1 به متخصص اطفال یا فوق تخصص سم‌شناسی/طب کار مراجعه کنید و موضوع استفاده از ظروف لعابی خش‌دار را مطرح کنید.
2 در صورت صلاحدید پزشک:
- آزمایش سطح سرب خون (Blood Lead Level) برای کودک انجام شود؛ مخصوصاً اگر:
- در منطقه‌ای با احتمال آلودگی سرب زندگی می‌کنید
- در خانه از ظروف سفالی سنتی لعاب‌دار، سماور یا کتری‌های قدیمی، یا رنگ‌های حاوی سرب هم استفاده می‌شود.
در اغلب موارد، اگر تنها مواجهه از طریق چند قابلمه لعابی خانگی باشد و مدت خیلی طولانی و شدید نبوده باشد، سطح سرب در محدوده نرمال است.
## ۵. از این به بعد چه کار‌هایی انجام دهید؟
### الف) استفاده از همین ظروف لعابی فعلی
1 اگر خراش‌ها سطحی هستند:
- فقط لعاب کمی مات یا خط‌خطی شده ولی فلز زیرین دیده نمی‌شود:
- برای بزرگسالان، استفاده گاه‌به‌گاه (نه برای غذا‌های خیلی اسیدی و نگهداری طولانی) معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند.
- برای غذای کودک به‌خصوص زیر ۳ سال، باز هم بهتر است از ظروف سالم‌تر استفاده شود.
2 اگر خراش عمیق یا لب‌پریدگی وجود دارد:
- فلز زیر لعاب پیدا است / لبه ظرف لب‌پریده و زبری آن حس می‌شود:
- برای پخت غذای کودک به‌هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود.
- برای خودتان هم بهتر است ظرف را تعویض کنید یا نهایتاً فقط برای جوشاندن آب ساده کوتاه‌مدت و نه غذای اسیدی و طولانی‌مدت استفاده شود.
### ب) انتخاب ظرف مناسب برای پخت غذای کودک
به‌طور کلی برای غذای کودک، ظروف زیر ایمن‌تر و توصیه‌شده‌ترند:
- استیل ضدزنگ باکیفیت (Stainless Steel):
- از نظر آزاد کردن فلزات سنگین بسیار کم‌خطر است.
- تحمل حرارت بالا دارد و برای پخت روزمره عالی است.
- ظروف پیرکس (شیشه مقاوم به حرارت):
- برای پخت در فر و گرم‌کردن مناسب است.
- در روی شعله مستقیم معمولاً نیاز به شعله‌پخش‌کن مخصوص دارد.
- ظروف چدنی اصل با روکش سالم و استاندارد:
- در صورت سلامت روکش و برند معتبر، انتخاب خوبی است.
ظروفی که برای غذای کودک کمتر توصیه می‌شوند:
- ظروف تفلون خش‌دار
- آلومینیوم بدون پوشش یا بی‌کیفیت
- ظروف سفالی و سرامیکی سنتی با لعاب نامشخص (به‌ویژه رنگ‌های خیلی تند و براق و بدون استاندارد)
- ظروف لعابی خش‌دار یا ترک‌خورده
## ۶. آیا لازم است استرس شدید داشته باشید؟
- آنچه خوانده‌اید درباره «خطر ظروف لعابی خش‌دار» از نظر اصول بهداشتی بی‌راه نیست؛ استفاده طولانی‌مدت از ظروف لعابی بی‌کیفیت و ترک‌خورده، به‌خصوص برای کودکان، اصلاً توصیه نمی‌شود.
- اما این به‌معنی آن نیست که چون مدتی از این ظروف استفاده کرده‌اید، حتماً باعث «سرطان» یا «آسیب جدی» شده است.
- بدن کودکان هم تا حد زیادی قدرت جبران دارد، به‌ویژه اگر از این به بعد مواجهه را کم یا حذف کنید.
### توصیه عملی برای شما
1 از این به بعد برای غذای دخترتان از ظروف سالم‌تر (استیل، پیرکس و چدن استاندارد) استفاده کنید.
2 قابلمه‌های لعابی خش‌دار را از چرخه پخت غذای کودک خارج کنید.
3 در ویزیت بعدی پزشک اطفال، موضوع ظروف لعابی را حتماً مطرح کنید؛ اگر پزشک علائمی ببیند یا بر اساس شرایط محیطی صلاح بداند، ممکن است آزمایش سطح سرب را درخواست کند.
4 اگر کودک رشد قدی و وزنی مناسب، هوشیاری خوب، بازی‌کردن، اشت‌های قابل‌قبول و حال عمومی خوبی دارد، معمولاً جای نگرانی جدی وجود ندارد.
اگر دوست دارید، می‌توانید:
- نوع ظرف (برند، کشور سازنده، عکس از خراش‌ها) را دقیق‌تر توضیح دهید تا بگویم احتمال خطر در آن مورد خاص چقدر است و کجا‌ها حتماً باید تعویض شود.