آیا پلاک مغزی درمان دارد؟

پلاک مغزی (lesion یا plaque در MRI مغز) به ضایعاتی اشاره دارد که در تصاویر T2/FLAIR به‌صورت کانون‌های روشن دیده می‌شوند.
مهم است بدانید که «پلاک مغزی» لزوماً برابر با ام‌اس (مولتیپل اسکلروزیس) نیست. علل، نحوه افتراق و درمان بستگی به علت زمینه‌ای دارد.
علل شایع پلاک یا ضایعات سفید مغزی
- مولتیپل اسکلروزیس (MS): ضایعات دمیلنایزاسیون که معمولاً در افراد جوان‌تر (اغلب 20–40 سال) و در محل‌های مشخصی مثل اطراف بطنی‌ها (periventricular)، جوکس‌کورتیکال، نخاع و مخچه دیده می‌شود.
و یژگی‌های تصویری کلاسیک شامل «انگشتان داوسون» است.
- بیماری عروقی کوچک (small vessel ischemic disease): شایع در سنین بالاتر و در افراد با فشار خون بالا، دیابت، چربی خون یا سیگار.
ضایعات معمولاً کوچک و پراکنده هستند و با سابقه ریسک‌فاکتور‌ها مرتبط‌اند.
- میگرن: در برخی مبتلایان می‌تواند ضایعات سفید منتشر ایجاد کند، معمولاً بدون پیش‌آگهی ام‌اس.
- عفونت‌ها و التهاب‌ها (مثل نوروسیفیلیس، لایم، سارکوئیدوز، و و اسکولیت‌ها): ممکن است ضایعاتی ایجاد کنند که با بررسی‌های تکمیلی مشخص می‌شوند.
- قدیمی بودن و تغییرات مرتبط با سن: ضایعات کوچکی که با افزایش سن شایع‌اند و گاهی فاقد تبعات بالینی قابل‌توجه‌اند.
چطور تشخیص داده می‌شود که آیا پلاک مربوط به ام‌اس است یا خیر؟
1 تاریخچه بالینی و معاینه عصب‌شناسی: وجود حملات عصب‌شناسی مکرر، علائمی مثل ضعف یک‌جانبه، اختلال بینایی (نوریت اپتیک)، پارستزی‌ها یا علائم شبکیه‌شکل‌پذیر به نفع MS است.
2 الگو و محل ضایعات در MRI: ضایعات periventricular، juxtacortical، infratentorial و نخاعی و شکل‌های کلاسیک (Dawson’s fingers) بیشتر به MS اشاره دارند.
3 MRI با تزریق ماده حاجب (Gadolinium): ضایعات تازه ممکن است تقویت‌کننده باشند که نشان‌دهنده التهاب فعال است.
4 ام‌آرآی نخاع و بررسی‌های تکمیلی: گاهی ضایعات نخاعی کمک‌کننده‌اند.
5 مایع نخاعی (CSF): حضور باند‌های اولیگوکلونال یا افزایش IgG index می‌تواند از معیار‌های کمکی برای MS باشد.
6 تست‌های دیگر: پتانسیل برانگیخته بینایی (VEP) و آزمایش‌هایی برای رد علل دیگر (آنتی‌بادی‌ها، مارکر‌های التهابی، تست‌های عفونی).
درمان‌ها بسته به علت
- اگر MS تشخیص داده شود:
- درمان حمله حاد: کورتیکواستروئید‌های وریدی (مثلاً متیل‌پردنیزولون) برای کاهش التهاب حمله.
- درمان اصلاح‌کننده بیماری (DMT): دارو‌هایی مثل اینترفرون‌ها، گلاتیرامر استات، فینگولیمود، دیمتیل‌فومارات، ناتالیزوماب و دیگر بیولوژیک‌ها که سرعت پیشرفت بیماری و تعداد حملات را کاهش می‌دهند.
انتخاب دارو بستگی به شدت بیماری، سن، حاملگی و سایر عوامل دارد.
- درمان‌های علامتی و توانبخشی: فیزیوتراپی، دارو برای اسپاستیسیتی، درد و خستگی.
- اگر علت عروقی/ایسکمی کوچک باشد:
- کنترل ریسک‌فاکتور‌ها: فشار خون، دیابت، کنترل چربی خون، ترک سیگار، فعالیت بدنی و رژیم غذایی سالم.
- در صورت لزوم آنتی‌پلاکت (مثل آسپرین) یا دارو‌های دیگر بر اساس تاریخچه قلبی-عروقی و مشاوره پزشک.
- اگر علت عفونی یا التهابی دیگری باشد:
- درمان اختصاصی (آنتی‌بیوتیک، ضدویروس، یا سرکوب‌کننده‌های ایمنی) بر اساس تشخیص.
نکات عملی و چه زمانی به پزشک مراجعه کنید
- همه پلاک‌ها نیاز به درمان خاص ندارند؛ بسیاری کم‌اهمیت هستند به‌ویژه اگر بدون علامت و در افراد مسن.
- در صورت وجود علائم عصبی جدید یا پیشرونده (ضعف، کاهش بینایی، اختلال در تکلم یا تعادل، سردرد شدید با تب)، سریعاً به اورژانس یا نورولوژیست مراجعه کنید.
- اگر گزارش MRI شما «پلاک» یا «ضایعات سفید» نشان داده، بهتر است نتیجه را با نورولوژیست یا رادیولوژیست بررسی کنید و در صورت لزوم آزمایش‌های تکمیلی (MRI با تزریق، CSF، آزمایش خون) انجام دهید.
خلاصه کوتاه
- «پلاک مغزی» عبارت کلی برای ضایعاتی است که در MRI دیده می‌شوند و لزوماً به ام‌اس اشاره نمی‌کنند.
- برای افتراق بین ام‌اس و علل دیگر باید تاریخچه، معاینه و مطالعات تکمیلی (MRI ویژه، CSF و آزمایش‌های خون) انجام شود.
- درمان بستگی به علت دارد: MS درمان‌های اختصاصی دارد، بیماری عروقی درمان مبتنی بر کنترل ریسک‌ها دارد و دیگر علل نیز درمان اختصاصی می‌طلبند.
اقدام پیشنهادی
1 نتیجه MRI و شرح حال و علائم‌تان را برای یک نورولوژیست ببرید.
2 در صورت مشکوک بودن به MS، نورولوژیست ممکن است MRI تکمیلی با تزریق و آزمایش مایع نخاع را درخواست کند.
3 اگر ریسک‌فاکتور‌های قلبی عروقی دارید، کنترل آنها را جدی بگیرید.
در صورت تمایل می‌توانید متن گزارش MRI یا شرح حال و سن و علائمتان را بفرستید تا راهنمایی دقیق‌تری بدهم.