درمان آلرژی به پروتئین گاوی نوزاد چیست؟

خلاصه اول: با توجه به شروع علائم از حدود 20 روزگی و تغییر نسبی مدفوع پس از رژیم، احتمال زیاد بیماری آلرژی به پروتئین شیر گاو (Cow’s Milk Protein Allergy
- CMPA) وجود دارد.
در نوزادان این گروه اغلب نوع غیرایمنی (non-IgE) است که با اسهال، مخاط (بلغم) در مدفوع، استفراغ یا رفلاکس و گاهی خون کمتر همراه است.
چه کاری انجام دهید (قدم‌های عملی)
1 اگر کودک کاملاً با شیر مادر تغذیه می‌شود:
- مادر باید یک رژیم حذف کامل پروتئین شیر گاو را به‌طور دقیق رعایت کند (حداقل 2–4 هفته تا ارزیابی اثر). این یعنی حذف لبنیات و اضح (شیر، ماست، پنیر، کره خامه‌ای) و منابع مخفی (پروتئین‌های آب‌پنیر، کازئین، محصولات فرآوری‌شده، سس‌ها، مخلوط‌های آماده). بسیاری از غذا‌های صنعتی حاوی پروتئین شیر هستند.
- مکمل کلسیم و ویتامین D برای مادر: معمولاً 1000 mg کلسیم در روز و 400–800 IU ویتامین D (با نظر پزشک) در رژیم حذف طولانی‌مدت پیشنهاد می‌شود.
- اگر پس از 2 هفته بهبودی چشمگیر نباشد، باید به پزشک اطلاع دهید و احتمالاً کودک نیاز به شیر درمانی (فرمول هیدرولیزه یا آمینو اسیدی) دارد.
2 اگر کودک از شیرخشک تغذیه می‌شود یا شیر مادر و شیرخشک ترکیبی است:
- اگر از شیر گاو پایه استفاده می‌شده، راه اول جایگزینی با فرمول extensively hydrolyzed formula (eHF؛ فرمول‌های با پروتئین‌های هیدرولیزشده شدید) است (نام‌های تجاری مختلف مثل Nutramigen/Althéra و غیره). بسیاری از کودکان با eHF بهبود می‌یابند.
- اگر بعد از 2 هفته eHF بهبودی کامل حاصل نشود یا علائم شدید (خونریزی، وزن‌گیری ضعیف، استفراغ مداوم) باشد، باید به جای eHF از فرمول آمینو اسیدی کامل (Amino Acid Formula، مثل Neocate) استفاده شود.
- فرمول‌های بز یا گوسفندی به‌طور کلی توصیه نمی‌شوند (پروتئین‌ها بسیار شبیه‌اند و واکنش متقابل بالاست).
- فرمول سویا معمولاً برای زیر 6 ماه توصیهٔ اولیه نیست به‌خاطر احتمال واکنش متقاطع و ریسک‌های دیگر؛ در موارد خاص و با نظر پزشک ممکن است بررسی شود.
3 اگر فرمول‌های خاص (Pepti / Neocate) در دسترس نیستند:
- با پزشک یا داروخانه‌های بیمارستانی مشورت کنید؛ بعضی کلینیک‌ها نمونه یا نوبت تهیه می‌کنند یا می‌توانند معادل‌های موجود در بازار را معرفی کنند.
در صورت عدم دسترسی، پیگیری نزد پزشک ضروری است تا راه‌حل موقت و مراقبت از وزن و هیدراتاسیون کودک فراهم گردد.
درباره بلغم در مدفوع (مخاط):
- وجود مخاط در مدفوع به‌تن‌هایی در صورتی که کودک خوب وزن بگیرد، تب نداشته باشد و مدفوع قوام‌دار و بدون خون باشد، معمولاً فوریتی خطرناک نیست و می‌تواند ناشی از التهاب مخاط روده به‌علت حساسیت باشد.
- اگر مخاط همراه با خون، تب، اسهال مداوم یا کاهش وزن باشد، نیاز به بررسی فوری دارد (پزشک یا اورژانس).
رفلاکس و صدا‌های شکم:
- صدا‌های شکم (قَر و قَر) و رفلاکس در نوزادان شایع است.
اقدامات سادهِ مؤثر: نگه‌داشتن نیمه‌عمودی بعد از شیر (15–30 دقیقه)، دفعات شیر دادن بیشتر ولی حجم کمتر، آروغ‌گیری منظم، بررسی سرشیشه و جریان (برای شیرخشک)، و جلوگیری از پرخوراندن.
- قطره‌های ضد کولیک/سیمتیکون (قطره کلیک/کلیک) شواهد محدودی دارند؛ برای برخی خانواده‌ها تسکین جزئی ایجاد می‌کنند اما درمان ریشه‌ای نیست.
- دارو‌های ضداسید یا مهارکننده اسید (H2 blockers / PPI) فقط در مواردی که تشخیص رفلاکس پاتولوژیک با علائم جدی (خونریزی، اختلال رشد، درد شدید یا مشکلات تنفسی مربوط به رفلاکس) وجود دارد، توسط پزشک تجویز می‌شوند.
مصرف خودسرانه این دارو‌ها برای همه نوزادان توصیه نمی‌شود.
آزمایش‌ها و تشخیص دقیق:
- برای نوع IgE-مثبت (که با کهیر، آنافیلاکسی، تب شدید همراه است) آزمایش آنتی‌بادی اختصاصی (sIgE) و تست پوستی (Prick) مفید است.
- در نوع غیر-IgE (که بیشتر با علائم گوارشی مانند اسهال، مخاط، خون مختلط و بی‌اشت‌هایی است) این تست‌ها اغلب منفی‌اند؛ تشخیص بیشتر با رژیم حذف و مشاهدهٔ پاسخ و گاهی چالش کنترل‌شده زیر نظر متخصص آلرژی/کودک انجام می‌شود.
چالش خوراکی تحت نظر پزشک، «استاندارد طلایی» تشخیص است.
- اگر مدفوع حاوی خون یا علائم عفونی باشد، آزمایش مدفوع (کشت، بررسی پاتوژن) و آزمایشات تکمیلی ممکن است لازم شود.
چه زمانی فوری به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید
- وجود خون زیاد در مدفوع یا خون روشن
- استفراغ مداوم و نارسی-خطر کم‌آبی (دهان خشک، ادرار کم، خواب‌آلوده بودن)
- کاهش وزن یا عدم افزایش وزن انتظاری
- مشکلات تنفسی، کبودی، یا علائم آنافیلاکسی
چه انتظاری منطقی است (زمان‌بندی پاسخ)
- در صورت رژیم حذف موثر یا تعویض به eHF، اغلب علائم گوارشی در چند روز تا 2 هفته شروع به بهبود می‌کنند؛ بهبودی کامل ممکن است تا 4 هفته طول بکشد.
- اگر بعد از 2–4 هفته بهبودی مشخصی نیست، لازم است مجدداً بررسی و احتمالاً ارجاع به متخصص اطفال یا آلرژی شود.
نکات عملی کوتاه
- مادر: لیست غذا‌های حاوی لبنیات پنهان را بررسی کند؛ در صورت نیاز مکمل کلسیم/ویتامین D مصرف کند.
- از مصرف شیر گاو/محصولات لبنی در خانه خودداری کنید تا تماس پوستی/لباس با نوزاد کاهش یابد.
- وزن و تعداد پوشک‌های خیس را روزانه یادداشت کنید و هر گونه خون یا تب را ثبت کنید.
- درخواست از پزشک برای معرفی به متخصص آلرژی/کودک اگر دسترسی به فرمول‌های تخصصی یا روند درمانی مناسب دشوار است.
نتیجه‌گیری
- بلغم به‌تن‌هایی در مدفوع نوزادِ با مدفوع قوام‌دار و بدون خون معمولاً فوریت خطرناک نیست اما نشان‌دهندهٔ التهاب یا حساسیت باقی‌مانده است.
برای درمان مؤثر اغلب نیاز به فرمول هیدرولیزه یا آمینو اسیدی (در صورت عدم پاسخ) یا حذف دقیق از رژیم مادر است.
تست‌های آلرژی خونی/پوستی در نوع غیر-IgE کمتر کمک می‌کنند؛ تشخیص اغلب بر اساس حذف و چالش است.
اگر بخواهید می‌توانم:
- یک نمونه رژیم حذف کامل لبنیات برای شما بنویسم، یا
- عبارات و پرسش‌هایی که هنگام مراجعه به پزشک یا داروخانه باید مطرح کنید آماده کنم (برای گرفتن eHF یا AAF یا ارجاع به آلرژی)، یا
- فهرست غذا‌های پنهان حاوی پروتئین شیر گاو را براتون تهیه کنم.
تذکر نهایی: این پاسخ راهنمای کلی است و جای معاینه و تصمیم پزشک معالج را نمی‌گیرد.
اگر کودک دچار کاهش وزن، خون در مدفوع، استفراغ مداوم یا علائم تنفسی است، فوراً مراجعه کنید.