آیا دادن شربت زینک پلاس به کودک ضرر دارد؟

خلاصه کوتاه
بصورت کلی: زینک (روی) در دوز‌های معقول و کوتاه‌مدت برای کودکان مضر نیست و در بسیاری از موارد برای درمان کمبود یا کمک به بهبود اشت‌ها و رشد مفید است.
اما مصرف مکرر یا دوز‌های بالا بدون نظر پزشک می‌تواند مشکلاتی (مثلاً کاهش جذب مس، تهوع یا کم‌خونی) ایجاد کند.
زینک به‌طور معمول باعث «پیش‌فعال شدن» (بلوغ زودرس) نمی‌شود.
نکات دقیق و علمی که باید بدانید
1 مقدار عنصر «روی» (elemental zinc) را از روی راهنمای محصول بخوانید
- انواع شربت زینک، غلظت‌های متفاوتی دارند.
مهم است که بدانید هر میلی‌لیتر یا هر قاشقِ شربت حاوی چند میلی‌گرم روی خالص است.
تصمیم‌گیری بر اساس مقدار «روی» است نه حجم شربت.
2 نیاز روزانه و حد بالای مجاز
- نیاز تقریبی (RDA) برای سن 1–3 سال حدود 3 میلی‌گرم روی در روز است. (مراجع تغذیه‌ای بین‌المللی مقدار مشابهی را ذکر می‌کنند.)
- حد بالای قابل تحمل (UL) برای سن 1–3 سال حدود 7 میلی‌گرم روی در روز است.
مصرف طولانی‌مدت بالاتر از این مقدار ممکن است مضر باشد.
3 اگر شما هر 3 ماه «یک شیشه» می‌دهید، سوال این است: مقدار مصرفی در آن شیشه چقدر است؟
- مثال: اگر یک شیشه 60 میلی‌لیتری و هر 5 میلی‌لیترش 5 میلی‌گرم روی داشته باشد، کل شیشه = 60/5 × 5 = 60 میلی‌گرم روی.
اگر آن شیشه را طی 30 روز مصرف کنید، میانگین روزانه 2 میلی‌گرم می‌شود که در محدوده روزانه است.
اما اگر شیشه را تنها در یک یا دو روز و با دوز بالا بدهید، ممکن است دوز روزانه خیلی زیاد شود.
- بنابراین حتماً برچسب را بررسی و مقدار میلی‌گرم روی در روز را محاسبه کنید.
4 چه عوارضی ممکن است رخ دهد؟
- علائم حاد مصرف خیلی زیاد: تهوع، استفراغ، درد شکم، طعم فلزی در دهان.
- عوارض مزمن مصرف بالای روی: کاهش جذب مس (منجر به کم‌خونی و اختلال ایمنی)، اختلال در متابولیسم آهن، کاهش عملکرد ایمنی در بلندمدت.
5 تداخلات و نکات اجرایی
- روی جذب مس و آهن را مهار می‌کند؛ اگر کودک داروی آهن یا مولتی ویتامین حاوی مس/آهن می‌گیرد، زمان‌دهی را جدا کنید (مثلاً بین آنها چند ساعت فاصله بگذارید).
- هنگام استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های تیترال یا فلوروکینولون بهتر است با پزشک مشورت کنید (تداخل دارویی ممکن).
6 آیا زینک باعث «پیش‌فعال» شدن یا بلوغ زودرس می‌شود؟
- خیر. روی در رشد و نمو نقش دارد اما مصرف متناسب آن باعث آغاز زودرس بلوغ نمی‌شود.
مصرف دوز‌های طبیعی یا حتی مکمل‌های درمانی مرسوم معمولاً عامل بلوغ زودرس نیستند.
7 برای افزایش اشت‌ها چه گزینه‌هایی بهتر هستند؟
- اولویت با اصلاح الگوی غذایی (غذا‌های مغذی و انرژی‌چگال، و عده‌های کوچک و مکرر، تنوع طعمی) و بررسی علل پزشکی کاهش اشت‌ها (آلرژی، عفونت مزمن، مشکلات دندانی، هیجان یا استرس).
- اگر شک به کمبود ریزمغذی دارید (رشد کند، عفونت‌های مکرر، علائم فقر)، بهتر است پزشک معاینه و در صورت نیاز آزمایشات پایه (مثل CBC و در صورت لزوم سطح سرمی روی) انجام دهد.
توصیه عملی برای شما
- برچسب شربت را بخوانید و مقدار میلی‌گرم روی در هر دوز و کل شیشه را محاسبه کنید.
- اگر مجموع مصرف در دورهٔ مصرف (مثلاً طی 1 تا 30 روز) روزانه زیر حدود UL (≈7 mg/day برای 1–3 سال) است و مصرف کوتاه‌مدت است، احتمالاً خطری ندارد.
اما اگر هر بار دوز بالایی داده می‌شود یا مصرف مکرر و منظم دارید، بهتر است متوقف کنید و با پزشک مشورت کنید.
- اگر هدف فقط افزایش اشت‌ها و کودک رشد طبیعی دارد، توصیه می‌شود قبل از ادامه مصرف طولانی‌مدت با پزشک کودک یا کارشناس تغذیه مشورت کنید.
- در صورت بروز تهوع، استفراغ مکرر، بی‌اشت‌هایی بیشتر یا علائم غیرمعمول، مصرف را قطع و به پزشک مراجعه کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
- اگر شک دارید دوز بیش از حد داده شده است
- اگر کودک علائم مسمومیت دارد (تهوع/استفراغ، درد شکم)
- اگر تصمیم دارید مرتب و طولانی‌مدت زینک بدهید تا برای آزمایش یا معاینه و راهنمایی دقیق
نتیجه‌گیری
اگر شربت زینک پلاس را هر سه ماه یک بار و به صورت کوتاه‌مدت و با دوز معقول به کودک 14 ماهه می‌دهید، به‌شرط اینکه مقدار روی دریافتی روزانه بیش از حد مجاز نشود معمولاً خطر جدی ایجاد نمی‌کند و باعث بلوغ زودرس نخواهد شد.
ولی مصرف منظم و بدون محاسبه دوز یا بدون تشخیص کمبود توصیه نمی‌شود.
بهترین کار: مقدار روی را از روی لیبل حساب کنید و با پزشک اطفال یا کارشناس تغذیه مشورت کنید.