دو بار عکس رادیوگرافی در یک روز؟

خلاصه کوتاه
به‌طور کلی: انجام سی‌تی اسکن سر و یک عکس پانورامیک (OPG) در یک روز برای بزرگسالان سالم معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند، به شرطی که هر دو آزمون از نظر پزشکی توجیه شده باشند.
دُز تجمعی پایین است و مزیت تشخیصی معمولاً بیشتر از خطر بالقوه تابش است.
توضیح دقیق‌تر و اعداد تقریبی
- دُز مؤثر (تقریبی):
- CT اسکن سر: حدود
1.5 تا
2.5 میلی‌سیورت (mSv) بسته به پروتکل و دستگاه.
- OPG (پانورامیک دندانی): بسیار کمتر، حدود
0.01 تا
0.03 mSv (10–30 میکروسیورت)؛ در مقایسه خیلی اندک است.
- بنابراین مجموع دُز برای هر دو معمولاً در حد ~2 mSv خواهد بود (مقدار تقریبی و بسته به دستگاه و تنظیمات متفاوت است).
- این مقدار را با تابش پس‌زمینه سالانه (تقریباً 2–3 mSv در سال بسته به منطقه) مقایسه کنید: دُز اضافه ناشی از این دو تصویر معمولاً در محدوده یک سال تابش طبیعی یا کمتر است.
ملاحظات بالینی و ایمنی
- اصل ALARA: همیشه باید تنها در صورت ضرورت پزشکی تصویربرداری صورت گیرد (As Low As Reasonably Achievable). اگر پزشک یا دندان‌پزشک تشخیص داده‌اند که هر دو تصویر برای تصمیم‌گیری درمانی لازم است، انجام هر دو در یک روز معمولاً قابل قبول است.
- زنان باردار: اگر احتمال بارداری وجود دارد یا شما باردار هستید، حتماً به تکنسین یا پزشک اطلاع دهید.
برای تصویربرداری سر و دندان، دُز تابش به جنین معمولاً بسیار پایین است اما هرگونه تصویربرداری در حاملگی باید با دقت توجیه شود؛ ممکن است از نقشه‌برداری ساختار‌ها یا تأخیر تا بعد از بارداری استفاده شود مگر اینکه تصویر برای تشخیص فوری لازم باشد.
- کودکان و نوجوانان: بافت‌های در حال رشد حساس‌ترند؛ در کودکان باید دُز کاهش یابد (پروتکل‌های مخصوص کودکان، فیلتر‌ها، کاهش kVp، و غیره) و تنها در صورت ضرورت اقدام گردد.
- سابقه تابش اخیر یا مکرر: اگر اخیراً چندین روش تصویربرداری پرتویی انجام داده‌اید، به پزشک یا رادیولوژیست اطلاع دهید تا نیاز و زمان‌بندی بررسی شود.
خطرات کوتاه‌مدت و بلندمدت
- اثرات قطعی (deterministic): این نوع اثرات (مثلاً سوختگی تابشی) تنها در دُزهای بسیار بالا ظاهر می‌شوند؛ دُزهای معمول برای CT و OPG خیلی پایین‌اند و منجر به این نوع اثرات نمی‌شوند.
- اثرات احتمالی (stochastic): افزایش اندک ریسک ابتلا به سرطان مرتبط با تابش وجود دارد که با دُز جمع‌شده رابطه دارد، ولی برای مقادیر گفته‌شده ریسک اضافه نسبتاً کم و کوچک است.
تصمیم‌گیری باید بر مبنای سود تشخیصی/درمانی در برابر ریسک بسیار کوچک صورت گیرد.
نکات عملی که باید بدانید
- اگر باردار هستید یا احتمال بارداری وجود دارد، حتماً اطلاع دهید.
برای تصویربرداری از سر یا دندان، اغلب جنین دُز خیلی کمی دریافت می‌کند اما اطلاع‌رسانی مهم است.
- برای جلوگیری از تابش غیرضروری، سوابق تصویربرداری قبلی را همراه داشته باشید و به رادیولوژیست اطلاع دهید.
- اگر مورد شما جنبه دندانی دارد و هدف تصویربرداری از فک یا دندان‌هاست، در برخی موارد CBCT دندانی (cone-beam) جایگزین CT پزشکی می‌شود و دُزها متغیر است؛ رادیولوژیست یا دندان‌پزشک می‌تواند بهترین گزینه را براساس هدف تشخیصی پیشنهاد دهد.
- نیازی به قطع شیردهی پس از این نوع تصویربرداری وجود ندارد (تصویربرداری با پرتو ایکس روی شیر مادر تأثیری ندارد).
- از تجهیزات محافظ (سپر‌های سربی) برای نواحی غیرمرتبط بدن استفاده می‌شود اگر مناسب باشد (مثلاً تیروئید گاهی با محافظ پوشیده می‌شود) — از رادیولوژیست در محل بپرسید.
نتیجه‌گیری و توصیه
- در بزرگسالان سالم و در صورت وجود توجیه پزشکی، انجام CT سر و OPG در یک روز به‌طور کلی ایمن است و نگرانی عمده‌ای ایجاد نمی‌کند.
مزیت تشخیصی معمولاً بر خطر اندک تابشی غلبه دارد.
- اگر باردار هستید، بچه هستید، یا اخیراً چندین تصویربرداری پرتویی انجام داده‌اید، پیش از انجام، موضوع را با پزشک یا رادیولوژیست مطرح کنید تا آیا نیاز فوری وجود دارد یا می‌توان زمان‌بندی یا روش را تغییر داد.
در صورت تمایل می‌توانم به شما کمک کنم تا پیام کوتاهی برای اطلاع‌رسانی به رادیولوژیست یا پرسش‌هایی که باید بپرسید (مثل «آیا تصویربرداری فوریتی؟»، «آیا محافظتی وجود دارد؟»، «چه دُزی تقریبی دریافت می‌کنم؟») آماده کنم.