آزمایش هورمونی در روز چندم قائدگی باید انجام شود؟

سلام؛
سوال‌تان کاملاً درست است و جای نگرانی دارد.
توضیح خلاصه و سپس جزئیات عملی می‌دهم:
خلاصه کوتاه
- برای اندازه‌گیری «FSH»، «LH» و «استرادیول» معمولاً توصیه می‌شود در روز‌های 2 تا 5 چرخه قاعدگی (معمولاً روز سوم) نمونه‌گیری شود.
این زمان برای ارزیابی پایه‌ای عملکرد تخمدان و محور هیپوفیز-تخمدان استاندارد است.
- برای بررسی «هورمون‌های مردانه» (مثل تستوسترون کل/آزاد، DHEA‑S، آندرواستندیون) معمولاً در روز‌های اولیه سیکل (روز 1–7) یا صبح زود گرفته می‌شود؛ اما بعضی از این هورمون‌ها (DHEA‑S، AMH، TSH) را می‌توان در هر روز چرخه اندازه‌گیری کرد.
- اگر قاعدگی نامنظم باشد، بعضی آزمایش‌ها را می‌توان در هر زمان انجام داد، اما برای موارد خاص (مثلاً 17‑OH پروژسترون جهت نقص آدرنال) اغلب روز 3 توصیه می‌شود.
کدام هورمون را کِی باید داد؟ (جزئیات)
- FSH و LH و استرادیول: روز 2–5 (معمولاً روز
3 — برای تعیین ذخیره تخمدانی و الگوی گنادوتروپ‌ها.
- پروژسترون: در روز لوتئال برای تایید تخمک‌گذاری (مثلاً روز ~21 در سیکل 28 روزه). اگر سیکل شما طولانی/نامنظم است، نمونه‌گیری 7 روز بعد از شواهد خونریزی یا وقتی فکر می‌کنید تخمک‌گذاری بوده است انجام می‌شود.
- تستوسترون کل/آزاد و SHBG: ترجیحاً صبح (۸–۱۰ صبح)، در روز‌های ابتدایی سیکل (روز 1–7) اگر می‌خواهید استاندارد باشد.
اما اگر سیکل نامنظم است، تستوسترون را می‌توان در هر روز انجام داد؛ فقط باید نتیجه را بر اساس فاز چرخه تفسیر کرد.
- DHEA‑S: معمولاً صبح و در هر روز چرخه قابل اندازه‌گیری است (بیشتر منشا آدرنال دارد).
- 17‑OH پروژسترون: اغلب در روز 3 برای غربالگری کاستی مادرزادی غدد فوق کلیه (CAH) انجام می‌شود.
- پرولاکتین: صبح، ناشتا یا بعد از استراحت؛ اگر بالا بود باید یکبار دیگر تکرار شود چون استرس، تحریکات اخیر یا خواب/فعالیت می‌تواند آن را بالا ببرد.
- TSH (تیروئید): هر روز چرخه قابل اندازه‌گیری است و اختلال تیروئید می‌تواند الگوی قاعدگی و موها را تغییر دهد.
- AMH (هورمون ضد مولرین): هر روز چرخه قابل اندازه‌گیری است و نشان‌دهنده ذخیره تخمدانی است.
تست‌های مکمل برای پرمویی (hirsutism) و لکه‌ها
- سطح گلیسمی: قند ناشتا، انسولین ناشتا یا تست تحمل گلوکز در صورت نیاز (PCOS با مقاومت به انسولین مرتبط است).
- چربی خون: لیپید‌ها (به‌ویژه در PCOS مهم است).
- سونوگرافی ترانس واژینال: بررسی تخمدان‌ها برای شکل پلی‌کیستیک.
- ارزیابی بالینی (نمره فرریمن‑گالووی) برای شدت پرمویی.
نکات عملی و تداخلات دارویی
- اگر از قرص ضدبارداری هورمونی یا دارو‌هایی مانند اسپیرونولاکتون یا فیناستراید یا مکمل‌ها استفاده می‌کنید، نتایج هورمونی تحت تأثیر قرار می‌گیرند؛ معمولاً برای گرفتن نتایج پایه باید چند هفته تا چند ماه (به‌ویژه برای OCP حدود 2–3 ماه) از دارو‌ها فاصله گرفت، اما این تصمیم را فقط با پزشک بگیرید.
- نمونه‌گیری صبح و ترجیحاً ناشتا برای بعضی هورمون‌ها (تستوسترون، DHEA‑S) بهتر است.
- پرولاکتین را بلافاصله بعد از تست استرس یا مسافرت ندهید و از تحریک سینه خودداری کنید.
اگر قاعدگی نامنظم دارید چه کنید؟
- اگر قاعدگی شما تا 3–4 روز نوسان دارد (که شما اشاره کردید) این هنوز نسبتاً منظم محسوب می‌شود و می‌توانید روز اول خونریزی را روز یک درنظر بگیرید و برای آزمایش‌هایی که روز 3 لازم است برنامه‌ریزی کنید.
- اگر سیکل‌ها کاملاً نامنظم یا آمنوره است، برخی آزمایش‌ها را می‌توان در هر زمان انجام داد (مثلاً تستوسترون، DHEA‑S، TSH، پرولاکتین، AMH) و برای ارزیابی تخمک‌گذاری پروژسترون را حدود یک هفته پس از تخمک‌گذاری بالقوه اندازه‌گیری می‌کنند.
چه آزمایش‌هایی (پانل پیشنهادی برای مشکل شما: پرمویی و لکه پشت لب)
- FSH, LH, استرادیول (روز 2–5)
- تستوسترون کل و در صورت امکان تستوسترون آزاد یا محاسبه شده، SHBG (صبح)
- DHEA‑S (صبح)
- 17‑OH پروژسترون (به‌ویژه اگر هیرسوتیسم شدید یا شروع در کودکی داشته باشید) — ترجیحاً روز 3
- پرولاکتین، TSH
- گلوکز ناشتا، انسولین یا تست تحمل گلوکز در صورت شک به مقاومت انسولینی
- AMH و سونوگرافی تخمدان
چه زمانی باید نگران شویم و سریع مراجعه کنیم؟
- شروع سریع و شدید پرمویی یا رشد مو با تغییر صدا، ریزش موی الگوی مردانه، بزرگ شدن کلیتوریس یا کاهش سریع اندازه پستان — این‌ها می‌توانند نشانه و یریلیزاسیون و نیاز به بررسی برای تومور‌های آدرنال یا تخمدان باشند.
پاسخ به نکته شما درباره اینکه «آزمایشگاه گفت آزمایش برای روز سوم نیست»
- آزمایشگاه معمولاً فقط می‌تواند بگوید آن تست در هر روز قابل انجام است یا نیاز به روز مشخصی دارد.
بعضی تست‌ها (مثل FSH/LH/استرادیول) به روز 3 نیاز دارند؛ اگر شما در روز دیگری تست داده‌اید، آن نتایج ممکن است کمتر قابل مقایسه با استاندارد‌های روز 3 باشند و پزشک ممکن است تکرار بخواهد.
اما برای بسیاری از هورمون‌ها (DHEA‑S، AMH، TSH، پرولاکتین) زمان روز چرخه اهمیت کمتری دارد.
پیشنهاد عملی برای شما
1 نتایج آزمایشی که پارسال گرفتید را با پزشک یا یک غددشناس دوباره بررسی کنید و بپرسید دقیقاً چه هورمون‌هایی اندازه‌گیری شده بودند.
2 اگر فقط یک پنل ناقص گرفته‌اید و مشکل پرمویی همچنان دارید، از پزشک بخواهید پانل کامل هورمونی (مطابق فهرست بالا) را با نمونه‌گیری در روز مناسب (FSH/LH/استرادیول در روز 2–5، تستوسترون صبح) تجویز کند.
3 اگر دارویی مصرف می‌کنید که هورمون‌ها را تغییر می‌دهد، به پزشک بگویید تا در صورت لزوم مدت قطع را برنامه‌ریزی کند.
4 برای لکه پشت لب: ممکن است ملانازم (ملاسما)، لکه‌های پس‌التهابی یا هایپرملازیا باشد؛ ملاسما می‌تواند با هورمون‌ها تشدید شود.
مشاوره با متخصص پوست همراه با بررسی هورمونی و احتمالا تنظیم هورمونی (در صورت نیاز) مناسب است.
نتیجه‌گیری
- برخی هورمون‌ها باید در روز 2–5 قاعدگی اندازه‌گیری شوند (معمولاً روز
3 و برخی را می‌توان در هر روز گرفت.
اگر آزمایشی در روز نامناسب انجام شده است ممکن است نیاز به تکرار در فاز مناسب باشد.
با نتایج قبلی و شرح حال کامل (دارو‌ها، تاریخ شروع علائم، شدت پرمویی، تغییرات صدا یا جسمانی) به یک غددشناس یا متخصص پوست/غدد مراجعه کنید تا پانل مناسب برای شما درخواست شود.
اگر مایل باشید می‌توانم:
1 یک لیست دقیق از آزمایش‌هایی که باید برای شما نوشته شود آماده کنم،
2 متن کوتاهی برای گفتن به پزشک یا آزمایشگاه (فارسی) بنویسم، یا
3 بر اساس نتایج قبلی‌تان (اگر عدد‌ها را بفرستید) تفسیر اولیه بدهم.