آیا در یائسگی استفاده از پروژسترون و استروژن چگونه است؟

خلاصه کوتاه:
- بله: در خانم‌هایی که یائسگی زودرس یا نارسایی اولیه تخمدان دارند، هورمون‌درمانی (HRT) معمولاً توصیه می‌شود تا زمان سنی که میانگین یائسگی اتفاق می‌افتد (~50–51 سال). اگر رحم دارید، استروژن باید همراه با پروژسترون یا پروژستین داده شود تا خطر سرطان آندومتر کاهش یابد.
- اگر هدف شما «ادامهٔ داشتن خونریزی قاعدگی برای حداقل یک سال» است، یک رژیم سیکلی (sequential/ترکیبی ترتیجی) استروژن روزانه به اضافه پروژسترون 10–14 روز در ماه می‌تواند باعث خونریزی ماهانه (withdrawal bleed) شود. اما خونریزی نامنظم در ماه‌های اولیه شایع است.
دلایل تجویز HRT در یائسگی زودرس:
- جلوگیری از پوکی استخوان و کاهش خطر شکستگی
- کاهش گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن و کاهش میل جنسی
- محافظت از سلامت قلب و مغز در زنان جوان‌تر با یائسگی زودرس (مزایای طولانی‌مدت تا حدودی و اضح‌تر از ریسک‌ها در این گروه سنی)
نکات مهم درباره روش‌ها و انواع:
1 اگر رحم دارید: همیشه همراه استروژن، پروژستین لازم است.
استروژن بدون پروژسترون در حضور رحم افزایش خطر سرطان آندومتر را در پی دارد.
2 انواع استروژن: خوراکی (مثلاً اتینیل‌استرادیول کمتر استفاده می‌شود، اغلب از استرادیول خوراکی یا کنژوگه استفاده می‌شود) و ترنس‌درمال (پچ، ژل). ترنس‌درمال خطر ترومبوز و اثرات کبدی را کمتر می‌کند.
3 انواع پروژستین‌ها: میکرونایز پروژسترون خوراکی، مدروکسی‌پروژستون استات (MPA)، دی‌دروژسترون و IUS لوونورگسترل (سیستم داخل رحمی). هر کدام اثرات و الگو‌های خونریزی متفاوت دارند.
4 رژیم‌ها:
- سیکلی/ترتیجی (sequential): استروژن روزانه + پروژستین به صورت روزانه فقط در 10–14 روز هر ماه = باعث «خونریزی ماهانه» می‌شود. مناسب اگر می‌خواهید پریود شدن حفظ شود.
- پیوسته ترکیبی (continuous combined): استروژن + پروژستین روزانه بدون قطع = معمولاً پس از چند ماه منجر به قطع خونریزی می‌شود (برای کسانی که ترجیح به قطع پریود دارند).
- استروژن تنها: فقط در کسانی که رحمشان برداشته شده (هیسترکتومی) مجاز است.
نمونه‌های متداول دوز (فقط جهت آشنایی، دوز دقیق را پزشک تعیین می‌کند):
- استروژن ترنس‌درمال: پچ 25–100 میکروگرم/روز (متداول 50 میکروگرم)
- استروژن خوراکی: 1 میلی‌گرم استرادیول خوراکی
- پروژسترون میکرونایز: 200 mg شبانه به صورت سیکلی (مثلاً روز‌های 14–28 ماه)
- MPA: 10 mg روزانه به مدت 12–14 روز در ماه
- لوونورگسترل IUS: برای محافظت اندومتر اما معمولاً باعث کاهش یا قطع خونریزی در طول زمان می‌شود (اگر هدف شما حفظ پریود، IUS پیوسته مناسب نیست).
خطرات و ملاحظات:
- خطر ترومبوآمبولی و حمله قلبی/سکته در زنان مسن‌تر یا کسانی که فاکتور‌های ریسک دارند افزایش می‌یابد.
در زنان جوان با یائسگی زودرس، فایده معمولاً بیشتر است.
- استفادهٔ طولانی‌مدت همراه با برخی پروژسترون‌ها ممکن است اندکی ریسک سرطان پستان را افزایش دهد (بسته به پروژستین و مدت مصرف).
- اگر سابقه سرطان حساس به هورمون (مثل سرطان پستان)، ترومبوز وریدی فعال، بیماری کبد فعال یا خونریزی نابهنجار رحمی نامشخص دارید، HRT ممکن است ممنوع یا نیازمند بررسی بیشتر باشد.
برای شما چه باید کرد؟ (گام‌های عملی):
1 مراجعه به متخصص زنان یا اندوکرینولوژی برای ارزیابی کامل قبل از شروع: معاینه، شرح‌حال کامل، بررسی فاکتور‌های ریسک قلبی-عروقی و سابقه خانوادگی.
2 آزمایشات پایه: شاید اندازه‌گیری FSH/استرادیول (برای تایید وضعیت هورمونی)، تست بارداری در صورت احتمال، بررسی کارکرد کبد در صورت نیاز و آزمایش‌های پایه.
3 در صورت خونریزی جدید یا نامنظم قبل از شروع، ممکن است سونوگرافی یا بررسی آندومتر لازم باشد تا ضایعاتی مثل پولیپ یا ضخامت اندومتر رد شود.
4 در صورت شروع HRT: اگر می‌خواهید پریود ماهانه داشته باشید، با پزشک درباره رژیم سیکلی صحبت کنید (استروژن روزانه + پروژستین 10–14 روز/ماه). انتظار داشته باشید در 3–6 ماه اول خونریزی نامنظم باشد.
5 پیگیری: بازبینی 3 ماه پس از شروع، سپس هر 6–12 ماه؛ بررسی تراکم استخوان (DEXA) و بر اساس سن، تصویربرداری پستان طبق راهنما‌ها.
نکته در مورد پیشگیری از بارداری و تفاوت با قرص‌های ضدبارداری:
- اگر زیر ~50 سال هستید و هنوز رابطه جنسی و احتمال بارداری دارید، بعضی از قرص‌های ترکیبی ضدبارداری می‌توانند جای HRT را بگیرند (کنترل قاعدگی و هورمون‌درمانی) تا زمانی که پزشک تصمیم بگیرد.
اما هدف و دوز متفاوت است و تصمیم‌گیری باید با پزشک باشد.
نتیجه‌گیری:
اگر شما در شرف یائسگی زودرس هستید و می‌خواهید پریود شدن را برای حداقل یک سال حفظ کنید، HRT سیکلی (استروژن به‌اضافه پروژسترون برای 10–14 روز در ماه) معمولاً راهکار مناسبی است.
قبل از شروع ارزیابی پزشکی کامل لازم است تا انتخاب بهترین نوع استروژن و پروژستین (ترنس‌درمال یا خوراکی، نوع پروژستین) و ارزیابی ریسک‌ها انجام شود.
پیشنهاد من: با یک متخصص زنان ملاقات کنید، درباره اهدافتان (حفظ خونریزی ماهانه، کنترل علائم گرگرفتگی، یا جلوگیری از عوارض بلندمدت) صحبت کنید و بر اساس معاینه و آزمایش‌ها یک طرح هورمونی مناسب و ایمن شروع کنید.